भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
भरताच्या सैन्यासाठी भरद्वाजांची मेजवानी
दोन नद्यांच्या संगमावर
प्रयागला, जिथे यमुना गंगेला मिळते, तिथे भरद्वाज ऋषी आपल्या शिष्यांसह राहत. वाल्मीकी रामायण सांगते, अयोध्येचे दोन राजपुत्र एकामागून एक त्यांच्या आश्रमात आले. पहिले आले राम. त्यांचे पिता राजा दशरथ यांनी एका स्त्रीच्या सांगण्यावरून त्यांना चौदा वर्षांसाठी वनवासाला धाडले होते. राम आपली पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण यांच्यासह आले. दोन नद्यांच्या संगमाचा गडगडाट त्यांच्या कानी आला, आणि ऋषींच्या अग्नीचा धूर त्यांना दिसला. भरद्वाजांनी त्या वनवासींचे स्वागत केले, आणि दोन्ही प्रवाह जिथे मिळतात, तिथेच राहायला त्यांना जागा देऊ केली. दुसरे आले भरत, रामांचे धाकटे भाऊ. दशरथ आता निवर्तले होते, आणि भरत अयोध्येत राज्य करत होते. रामांना वनात धाडले, ते भरतांच्याच आईच्या शब्दांनी. आणि आता भरत सैन्य घेऊन रामांच्या मागोमाग आले होते. नावाड्यांनी ते सैन्य गंगेपार नेले. पताका लावलेल्या त्यांच्या नावा भरभर पलीकडे जात; कुठे स्त्रियांनी भरलेल्या, कुठे घोड्यांनी, कुठे रथांनी आणि खजिन्याने. ध्वज फडकवत हत्ती पोहत होते; जणू ध्वज लावलेले पर्वतच. काही जण तराफ्यांवरून गेले, काही घडे-मडक्यांच्या आधाराने, आणि काही नुसते पोहत. अशा रीतीने सैन्य प्रयागच्या सुंदर वनात पोचले. भरतांनी सैन्याला तिथे विश्रांतीसाठी थांबवले, आणि पुरोहितांना बरोबर घेऊन ते भरद्वाजांच्या भेटीला गेले.
भरताच्या सैन्यासाठी भरद्वाजांची मेजवानी
“त्यांचे वाईट करायचे आहे का?”
दुरून आश्रम दिसला, तेव्हा भरतांनी सारे सैन्य थांबवले. शस्त्रे बाजूला ठेवली, अंगावर तागाची दोन वस्त्रे घेतली, आणि पुरोहित वसिष्ठ यांच्या मागोमाग ते पायी चालत गेले. भरद्वाजांनी पाणी आणि फळे देऊन त्यांचे स्वागत केले, आणि अयोध्येची खुशाली विचारली. दशरथ गेल्याचे त्यांना ठाऊक होते, म्हणून त्यांनी राजांचा विषय काढला नाही. मग रामांवरच्या प्रेमापोटी त्यांनी विचारले, “तू तर राज्य करतो आहेस; मग इथे कशासाठी आलास? माझे मन स्वस्थ नाही. एका स्त्रीच्या सांगण्यावरून वागणाऱ्या पित्याने रामाला वनवासाला धाडले. त्या निष्पाप माणसाचे काही वाईट करावे, आणि मग कुठलाही काटा न उरलेले राज्य उपभोगावे, असे तुझ्या मनात आहे का?” भरतांचे डोळे भरून आले, आणि आवाज अडखळला. “आपणही माझ्याबद्दल असे मानत असाल, तर मी संपलो. मी दूर असताना माझी आई जे बोलली, ते मला नको आहे. तिचे शब्द मी मानत नाही. मी माझ्या भावाची कृपा मागायला आलो आहे; त्यांच्या पाया पडून त्यांना अयोध्येला परत न्यायला. सांगा, राम आता कुठे आहेत?” भरद्वाज म्हणाले, “तुझ्या मनात काय आहे, ते मी जाणत होतो. ते अधिक दृढ व्हावे, आणि तुझी कीर्ती वाढावी, म्हणूनच मी तुला असे विचारले. तुझा भाऊ चित्रकूटाच्या मोठ्या पर्वतावर राहतो. उद्या तिथे जा. आज रात्री इथेच राहा.”
भरताच्या सैन्यासाठी भरद्वाजांची मेजवानी
“सैन्य इथे घेऊन ये”
भरद्वाजांनी त्यांना आपले पाहुणे होण्याचे आमंत्रण दिले. भरत म्हणाले, वनात पाहुण्याला जे देता येते, ते सारे आपण आधीच दिले आहे. भरद्वाजांनी स्मित केले. “तू कशानेही संतुष्ट होशील, हे मी जाणतो,” ते म्हणाले. “पण मला तुझ्या सैन्याला जेवू घालायचे आहे. त्याला इतके दूर मागे का ठेवलेस?” भरतांनी हात जोडले. “भगवन्, आपल्या भीतीने,” ते म्हणाले. “राजाने किंवा राजपुत्राने आपल्या मुलखातल्या तपस्व्यांपासून नेहमी दूर राहावे. घोडे, माणसे आणि मदमस्त हत्ती मोठा प्रदेश व्यापत माझ्यामागे येतात. ते आश्रमातली झाडे, पाणी आणि झोपड्या यांची नासधूस करतील. म्हणून मी एकटाच आलो.” “सैन्य इथे घेऊन ये,” ऋषी म्हणाले. आणि भरतांनी तसेच केले. भरद्वाज आपल्या अग्निशाळेत गेले, आणि त्यांनी आचमन केले. मग पूर्वेकडे तोंड करून, हात जोडून, ध्यानमग्न होऊन त्यांनी देवांना आवाहन केले. त्यांनी विश्वकर्मा आणि इंद्र यांना बोलावले. पूर्वेकडे आणि पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या प्रत्येक नदीने आज इथे यावे, असे आवाहन केले. काहींनी मद्य घेऊन वाहावे, तर काहींनी उसाच्या रसासारखे थंड पाणी. त्यांनी स्वर्गातल्या गायक-नर्तकांना बोलावले. कुरु देशातले कुबेरांचे दिव्य वनही त्यांनी बोलावले; वस्त्रे आणि अलंकार ही ज्याची पाने, आणि दिव्य स्त्रिया ही ज्याची फळे. आणि देव आले. शीतल वारा वाहू लागला, दिव्य फुलांचा वर्षाव झाला, आणि चारही दिशांना दिव्य दुंदुभींचा नाद घुमला.
भरताच्या सैन्यासाठी भरद्वाजांची मेजवानी
रिकामे सिंहासन
संगीत थांबले, तेव्हा विश्वकर्म्याने काय घडवले होते, ते भरतांच्या सैन्याने पाहिले. भोवती पाच योजने जमीन सपाट झाली होती. तिच्यावर नीलमण्यासारखे निळे गवत पसरले होते, आणि फळांनी लगडलेले वृक्ष उभे होते. काठाने वृक्ष असलेली एक दिव्य नदी तिथे आली. शुभ्र घरे होती, हत्तीखाने आणि घोड्यांच्या पागा होत्या, हवेल्या आणि महाद्वारे होती. आणि राजमहालांमध्ये पांढऱ्या मेघासारखे एक प्रवेशद्वार होते; दिव्य माळांनी सजवलेले. ऋषींची अनुज्ञा घेऊन भरत आत गेले. त्यांचे मंत्री आणि पुरोहित आनंदाने त्यांच्यामागून गेले. महालात एक राजसिंहासन होते; शेजारी चवरी आणि राजछत्र. भरत राजाप्रमाणे त्या सिंहासनापाशी गेले. मग रामांना मान देऊन त्यांनी त्या रिकाम्या सिंहासनाला नमस्कार केला. चवरी त्यांनी स्वतः हातात घेतली, आणि ते मंत्र्याच्या आसनावर बसले. त्यांच्यानंतर त्यांचे मंत्री आणि पुरोहित आपापल्या क्रमाने बसले. मग भरद्वाजांच्या आज्ञेने खिरीने दाटलेल्या नद्या भरतांपुढे वाहत आल्या. ब्रह्मदेवांनी धाडलेल्या वीस हजार स्त्रिया आल्या, कुबेरांनी धाडलेल्या वीस हजार, आणि नंदनवनातून स्वर्गातल्या वीस हजार नर्तिका. गंधर्वांच्या राजांनी भरतांपुढे गायन केले, आणि नर्तिकांनी त्यांच्यापुढे नृत्य केले. देव ज्या माळा घालतात, त्या सगळ्या भरद्वाजांच्या सामर्थ्याने प्रयागला दिसू लागल्या.
भरताच्या सैन्यासाठी भरद्वाजांची मेजवानी
“हाच स्वर्ग!”
ऋषींच्या आज्ञेने झाडे मृदंग वाजवणारे आणि नर्तक बनली. झाडांनी आणि फुललेल्या वेलींनी स्त्रियांची रूपे घेतली. आश्रमात त्या पुकारू लागल्या, “मद्य पिणाऱ्यांनो, मद्य प्या! भुकेल्यांनो, खीर खा! हवे तितके उत्तम मांस खा!” एकेका माणसामागे सात-आठ स्त्रियांनी सुंदर नदीकाठी सैनिकांना स्नान घातले, त्यांचे अंग चोळले, आणि त्यांना पेये पाजली. जनावरे सांभाळणाऱ्यांनी जनावरांना ऊस, मध आणि लाह्या खाऊ घातल्या. घोडेवाल्याला आपला घोडा ओळखेना, आणि माहुताला आपला हत्ती. सारे सैन्य धुंद, बेभान आणि आनंदात होते. तांबडे चंदन फासलेले सैनिक ओरडू लागले, “आम्ही अयोध्येला परत जाणार नाही, आणि दंडकारण्यातही पुढे जाणार नाही! भरताचे कल्याण होवो, आणि रामाला सुख लाभो!” हजारो कंठांतून हाच घोष उठत होता. “हाच स्वर्ग!” ते नाचले, हसले, गायले, आणि गळ्यात माळा घालून सगळीकडे धावत सुटले. तिथे नव्या पांढऱ्या वस्त्रांखेरीज दुसरे काही कोणाच्याही अंगावर नव्हते. कोणी भुकेला नव्हता, कोणी मळलेला नव्हता, आणि कोणाच्या केसांत धूळ नव्हती. वनात खिरीच्या विहिरी होत्या, आणि मध ठिबकणारी झाडे. अमृतासारखे ते अन्न आधीच खाऊन झालेल्या माणसांनी ते दिव्य पदार्थ पाहिले, आणि त्यांना पुन्हा खावेसे वाटले. एखादे स्वप्न पाहावे, तसे ते हे सारे टक लावून पाहत राहिले.
भरताच्या सैन्यासाठी भरद्वाजांची मेजवानी
पायदळी तुडवलेल्या माळा
देव नंदनवनात रात्र घालवतात, तशी ती रात्र भरद्वाजांच्या आश्रमात सरली. पहाटे नद्या, गंधर्व आणि सगळ्या स्त्रिया ऋषींचा निरोप घेऊन आल्या तशा परत गेल्या. माणसे अजून धुंदच होती. आणि दिव्य माळा सगळीकडे विखुरलेल्या, पायदळी तुडवलेल्या पडल्या होत्या. सकाळी भरत हात जोडून ऋषींकडे आले. “भगवन्, आमची रात्र सुखात गेली,” ते म्हणाले, “माझे सारे सैन्य, आमची जनावरे, अगदी सेवकांपर्यंत सगळ्यांची. आता मी माझ्या भावाकडे जातो. मला वाट सांगा.” भरद्वाजांनी वाट सांगितली. अडीच योजनांवर चित्रकूट पर्वत होता; त्याच्या उत्तरेच्या बाजूने मंदाकिनी नदी वाहत होती. त्या नदीच्या आणि पर्वताच्या मधे एक पर्णकुटी होती. “बाळा, तिथेच ते दोघे नक्की राहत आहेत,” ऋषी म्हणाले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वाल्मीकी रामायण, अयोध्याकांड, सर्ग ८९ (श्लोक १५-२२) ते सर्ग ९२ (श्लोक १-१२), संस्कृतातून आम्ही भाषांतर केले आणि आर. टी. एच. ग्रिफिथ यांच्या ‘द रामायन ऑफ वाल्मीकी’ या इंग्रजी पद्य भाषांतराशी (१८७०-७४), पुस्तक २, सर्ग ८९-९१, ताडून पाहिले; रामांच्या आधीच्या भेटीचा भाग ग्रिफिथ यांच्या सर्ग ५४ वरून घेतला आहे. ग्रिफिथ यांच्या भाषांतरात ब्रह्मदेवांनी धाडलेल्या स्त्रिया नाहीत; संस्कृतात त्या कुबेरांच्या आणि नंदनवनातल्या स्त्रियांबरोबर येतात, प्रत्येकी वीस हजार.