भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
हर्षाचे महादान
राजांचे आमंत्रण
एच. आर. नेव्हिल यांच्या हिशोबाने, ६४४ मध्ये हर्षवर्धन राजांनी आपले चिनी पाहुणे, यात्रेकरू ह्युएनत्संग, यांना आपल्याबरोबर प्रयागला येण्याचे आमंत्रण दिले. तिथे हे राजे दर पाच वर्षांनी एक मोठी सभा भरवत. यात्रेकरूंचे चरित्रकार ह्वुई ली या राजांना शीलादित्य म्हणतात, आणि यात्रेकरूंना “आचार्य”. ते आमंत्रण ते राजांच्याच शब्दांत देतात. राजे म्हणाले, मी तीस वर्षांहून अधिक काळ भारताचा स्वामी आहे. आणि माझे पुण्य किती थोडे वाढले, याची खंत मला नेहमीच वाटत आली आहे. म्हणून मी सर्व प्रकारचा खजिना प्रयागला गोळा केला आहे. दोन नद्यांच्या मधे मी दर पाच वर्षांनी एक मोठी धर्मसभा भरवतो. तिला मी सगळ्या भारतातल्या भिक्षूंना आणि ब्राह्मणांना बोलावतो; गरीब, अनाथ आणि निराधारांनाही. पंचाहत्तर दिवस दान वाटले जाते. अशा पाच सभा झाल्या; सहावी आता सुरू होणार आहे. “तोपर्यंत आचार्यांनी आपले जाणे पुढे का ढकलू नये? तो सोहळा पाहून आमच्या आनंदात सहभागी का होऊ नये?” असे त्यांनी विचारले. आचार्यांनी उत्तर दिले, इतरांच्या भल्यासाठी राजे आपला खजिना देताना मागेपुढे पाहत नाहीत; मग थोडे थांबायला मी तरी मागेपुढे का पाहू? त्यांनी राजांबरोबर येण्याची परवानगी मागितली. राजांना फार आनंद झाला. या राजांची कथा या संकेतस्थळावरच्या ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ या पुस्तकात ‘सर्वस्व दान करणारा राजा’ या कथेत पूर्ण सांगितली आहे.
हर्षाचे महादान
दानाचे मैदान
एकविसाव्या दिवशी राजे आचार्यांना बरोबर घेऊन प्रयागला निघाले. नद्या जिथे मिळतात, त्याच्या पश्चिमेला एक मोठे मैदान होते; “आरशासारखे सपाट आणि एकसारखे”. फार पूर्वीपासून राजे इथे दान द्यायला येत; म्हणून त्याला “दानाचे रंगमैदान” म्हणत. इथे दिलेली एक कवडी दुसरीकडे दिलेल्या हजारांहून अधिक फळ देते, असे लोक म्हणत. यात्रेकरूंच्या आधीच्या भेटीच्या वेळी राजांनी नुकतीच इथे पाच वर्षांची संपत्ती दान केली होती. बुद्ध, धर्म आणि संघ यांच्यापासून अगदी गरिबातल्या गरीब अनाथापर्यंत, कोणीही वाटा मिळाल्याशिवाय राहिला नव्हता. आता राजांनी त्या मैदानावर बांबूच्या कुंपणाने एक चौकोनी जागा आखून घेतली; प्रत्येक बाजू हजार पावलांची. आत सोने, चांदी आणि मोती ठेवायला गवताने शाकारलेली अनेक डझन खजिन्याची घरे उभी राहिली. रेशमी आणि सुती वस्त्रे आणि पैसा ठेवायला कित्येक शे कोठारे बांधली गेली. कुंपणाबाहेर जेवणाच्या जागा होत्या, आणि हजारेक लोकांना विसावा घेता येईल, अशी लांबलचक दालनेही होती. राजांनी साऱ्या भारतातून भिक्षू, “पाखंडी”, गरीब, अनाथ आणि ज्यांचे कोणी उरले नाही, अशा सगळ्यांना बोलावले होते. अठरा राज्यांचे राजे त्यांच्याबरोबर आले. ते पोचले, तेव्हा तिथे आधीच सुमारे पाच लाख लोक जमले होते. नेव्हिल यांच्या हिशोबाने, गर्दी इतकी मोठी होती, की त्या वर्षी माघ मेळा, म्हणजे माघ महिन्यातली जत्रा, एप्रिलपर्यंत चालू राहिला.
हर्षाचे महादान
दानाच्या आठ फेऱ्या
राजांनी आपला तंबू गंगेच्या उत्तर तीरावर ठोकला. दक्षिण भारताचे राजे ध्रुवभट यांनी संगमाच्या पश्चिमेला तळ दिला, आणि कुमारराजांनी यमुनेच्या दक्षिणेला, फुललेल्या एका बागेशेजारी. दुसऱ्या दिवशी सकाळी शीलादित्य आणि कुमारराज यांचे सैनिक नावांतून, आणि ध्रुवभटांचे लोक हत्तींवरून, मोठ्या थाटात रांगेने मैदानाकडे निघाले. अठरा देशांचे राजे त्यांना येऊन मिळाले. पहिल्या दिवशी गवताने शाकारलेल्या एका घरात बुद्धांची मूर्ती बसवली गेली. उत्तमोत्तम रत्ने आणि वस्त्रे दान केली गेली, रुचकर अन्न वाढले गेले, आणि वाद्यांच्या नादात फुले उधळली गेली. दुसऱ्या दिवशी आदित्यदेवांची मूर्ती बसवली, आणि तिसऱ्या दिवशी ईश्वरदेवांची; पुन्हा दाने दिली गेली. बुद्ध, शिव आणि सूर्य यांची सारखीच पूजा झाली. बौद्ध भिक्षू, ब्राह्मण, इतकेच नव्हे तर जैन “पाखंडी”, सगळ्यांनाच दाने मिळाली. चौथ्या दिवशी धर्माला वाहिलेले दहा हजार जण शंभर रांगांत उभे राहिले. प्रत्येकाला शंभर सुवर्णमुद्रा, एक मोती आणि एक सुती वस्त्र मिळाले; बरोबर अन्न, फुले आणि सुगंधी द्रव्ये. मग वीस दिवस ब्राह्मणांना दाने दिली गेली, आणि दहा दिवस “पाखंड्यां”ना. दूरदूरहून याचना करायला आलेल्यांना आणखी दहा दिवस भिक्षा मिळाली. आणि सगळ्यात शेवटी, पूर्ण एक महिना, गरीब, अनाथ आणि निराधार यांची पाळी आली.
हर्षाचे महादान
बहिणीचे जुने वस्त्र
तोपर्यंत पाच वर्षांचा सारा साठा संपला होता. सुव्यवस्था राखायला आणि राज्याचे रक्षण करायला लागणारे घोडे, हत्ती आणि शस्त्रे, एवढेच उरले होते. मग राजांनी आपली स्वतःची रत्ने आणि वस्तू दान केल्या. त्यांचे कपडे आणि हार, कुंडले, कंकणे आणि माळा, गळ्यातले रत्न आणि मस्तकावरचे तेजस्वी रत्न, सारे गेले. सगळे त्यांनी हात आखडता न घेता दिले. सगळे संपले, तेव्हा त्यांनी आपल्या बहिणीकडून एक साधे, वापरलेले वस्त्र मागून घेतले, आणि ते अंगावर घातले. मग त्यांनी दाही दिशांच्या बुद्धांना वंदन केले. हात जोडून, आनंदाने ते म्हणाले, “ही सारी संपत्ती आणि खजिना गोळा करताना मला नेहमी एक भीती वाटे. तो एखाद्या भक्कम जागी सुरक्षित ठेवलेला नाही, असे मनात येई. पण आता तो मी पुण्याच्या क्षेत्रात ठेवला आहे; म्हणून म्हणू शकतो, की तो योग्य ठिकाणी पोचला. मी, शीलादित्य, पुढच्या सगळ्या जन्मांत असेच माझे धन मानवजातीला देत राहावे, आणि त्यातून बुद्धांची दहा बले मला प्राप्त व्हावीत.”
हर्षाचे महादान
पुन्हा दान
सभा संपल्या, तेव्हा इतर प्रत्येक राजाने आपले पैसे आणि खजिना लोकांमध्ये वाटला. त्या पैशाने त्या राजांनी शीलादित्यांचे हार, केसांतली रत्ने आणि दरबारी वस्त्रे परत विकत घेतली, आणि ती शीलादित्य राजांना परत दिली. काही दिवसांनी त्याच वस्तू पुन्हा, पूर्वीसारख्याच, दान केल्या गेल्या. ह्युएनत्संग यांच्या स्वतःच्या वृत्तांतात हे दान अधिक थोडक्यात येते. तिथे राजे पाच वर्षांची संपत्ती एकाच दिवसात दान करतात; सुरुवातीला बुद्धांच्या मूर्तीला, आणि शेवटी विधवा, अनाथ आणि गरिबांना. मग ते आपला मुकुट आणि रत्नांचे हारसुद्धा देऊन टाकतात. सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत त्यांना कसलीही खंत वाटत नाही. सारे देऊन झाल्यावर ते आनंदाने उद्गारतात, “छान झाले! आता माझे सर्वस्व कधीही न किडणाऱ्या, कधीही नष्ट न होणाऱ्या खजिन्यांत जमा झाले आहे.” नंतर इतर देशांचे राज्यकर्ते आपली रत्ने आणि वस्त्रे त्यांना आणून देतात, आणि त्यांचा खजिना पुन्हा भरतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्वुई ली, ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), पुस्तक ३, पृष्ठ ९०, आणि पुस्तक ५, पृष्ठे १८३-१८७; ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८४), पुस्तक ५, पृष्ठ २३३; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘अलाहाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९११), प्रकरण ५. चरित्र मैदानाचा घेर चौदा-पंधरा ली देते, आणि ‘सि-यु-कि’ सुमारे १० ली. ६४४ हे वर्ष नेव्हिल यांचे. त्यांच्या मते यात्रेकरूंना दरबारात ८५ दिवस थांबवून ठेवले गेले, आणि मग ते कौशांबीला निघाले; चरित्र दानाचे पंचाहत्तर दिवस सांगते.