भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
जून १८५७: अलाहाबाद
मेसमधले शेवटचे जेवण
६ जून १८५७ ची संध्याकाळ. गंगा आणि यमुना जिथे मिळतात, त्या अलाहाबादला सहाव्या देशी पलटणीची परेड झाली. पलटणीच्या इमानाबद्दल गव्हर्नर-जनरल यांचे आभार तिला वाचून दाखवले गेले. शिपायांनी दणदणीत जयघोष केला. परेडच्या आधी पलटणीचा कमांडर, कर्नल सिम्पसन, याला एक पत्र दाखवले गेले होते. ते पलटणीतल्याच एका कनिष्ठ अधिकाऱ्याने लिहिले होते. काशीला शिपाई उठले होते, आणि त्या बातमीने छावणीत मोठी खळबळ उडाली होती. पण काही बिघडले आहे, हे सिम्पसनला मान्यच होईना. तो म्हणाला, परेडमध्येच माणसांचा मनोभाव दिसेल. परेडनंतर तो कॅप्टन प्लंकेटबरोबर घोड्यावरून मेसकडे गेला. प्लंकेटने वीस वर्षांहून अधिक काळ सहाव्या पलटणीत काढला होता, आणि पलटणीचा आपल्याला केवढा अभिमान आहे, हे तो आनंदाने सांगत होता. मेस गच्च भरली होती, कारण नव्या कॅडेटांची एक तुकडी नुकतीच दाखल झाली होती. इतिहासकार के आणि मॅलेसन यांच्या शब्दांत ती “नुसती पोरे” होती. त्यांच्या “गालांवर इंग्लंडचे गुलाब होते, आणि ओठांवर आयांचे मुके अजून ताजे होते.” म्हातारे आणि तरुण, सगळे अगदी निर्धास्त मनाने जेवायला बसले. रात्री नऊच्या सुमाराला धोक्याचा बिगुल वाजला. सिम्पसन चालत घरी निघाला होता. त्याने घोडा मागवला, आणि तो पलटणीच्या पहाऱ्याकडे दौडला. “इमानी सहावी पलटण उठली होती.”
जून १८५७: अलाहाबाद
नद्यांवरचा किल्ला
अलाहाबादला दोन मोठ्या नद्या मिळतात. एकीचे पाणी पिवळसर-तपकिरी, दाट आणि गढूळ; दुसरीचे निळे, नितळ आणि चमचमणारे. या जागेचे जुने नाव प्रयाग, म्हणजे संगम. हिंदुस्थानातले लोक या गावाला थट्टेने “फकीराबाद”, म्हणजे भिकाऱ्यांचे नगर, म्हणत. पण गावावर किल्ला उंच उभा होता, “भव्य आणि उत्तुंग”. त्याच्या शस्त्रागारात युद्धाचे सगळे सामान भरलेले होते. हिंदुस्थानचा मोठा नदीमार्ग आणि वरच्या व खालच्या प्रांतांमधला मुख्य रस्ता, दोन्ही त्याच्या तोफांच्या माऱ्यात होते. १२ मेला मेरठच्या उठावाची बातमी आली, तेव्हा तिथे एकही युरोपियन सैनिक नव्हता. सहावी पलटण दोन-तीन मैलांवरच्या छावणीत होती. किल्ल्यातली शिबंदी मुख्यतः शीख सैनिकांची होती, आणि त्यांच्यावर विश्वास ठेवू नका, असा इशारा सिम्पसनला मिळाला होता. सहाव्या पलटणीचे अधिकारी आपल्या शिपायांकडे आपल्या मुलांसारखे पाहत. मुलकी अधिकाऱ्यांना मात्र जिकडे तिकडे संशयाला जागा दिसत होती, आणि शहरात अफवांना ऊत आला होता. २३ मेला “पुरुष, बायका, मुले यांची किल्ल्याकडे पळापळ सुरू झाली; नेता येईल तेवढी मालमत्ता ते बरोबर घेऊन जात होते.” ४ जूनला काशीहून बातमी आली. तिथे शिपाई उठले होते, आणि कर्नल नीलच्या युरोपियन सैनिकांनी तो उठाव मोडून काढला होता. सिम्पसनने किल्ल्याचे दरवाजे बंद केले. गंगेवरचा दारागंजचा नावांचा पूल धरून ठेवायला त्याने सहाव्या पलटणीची एक कंपनी दोन तोफांसह पाठवली.
जून १८५७: अलाहाबाद
चांदण्यातल्या तोफा
त्या रात्री मेसमध्ये किल्ल्याच्या ॲडज्युटंटने सिम्पसनला कळकळीची विनंती केली: पुलावरच्या त्या दोन तोफा किल्ल्यात आणा. सिम्पसनने ते मान्य केले. पण काशीला शिपायांवर तोफा कशा डागल्या गेल्या, हे पुलावरच्या पहाऱ्याने सगळ्यांच्या आधी ऐकले होते, आणि तोच पहारा सगळ्यांच्या आधी उठला. शिपायांनी आपल्या तोफखान्याच्या अधिकाऱ्याला, लेफ्टनंट हारवर्डला, सांगितले: तोफा किल्ल्यात जाणार नाहीत; त्या छावणीत जातील. हारवर्ड घाईने जवळच्या अवधच्या अनियमित घोडदळाच्या ठाण्यावर गेला. तिथला अधिकारी होता लेफ्टनंट अलेक्झांडर; के यांच्या शब्दांत, “अतिशय आशादायक तरुण अधिकारी”. स्वार हळूहळू, कुरकुरत रांगेत उभे राहिले. छावणीच्या रस्त्यावरून तोफा घरघरत जात असल्याचा आवाज ऐकू येत होता. लख्ख चांदण्यात घोडेस्वारांनी बंडखोरांना गाठले. हल्ल्याचा हुकूम झाला, आणि दोघे अधिकारी तोफांवर तुटून पडले. पण त्यांच्यामागे फक्त तीन स्वार आले; बाकीचे शत्रूला जाऊन मिळाले. घाव घालायला अलेक्झांडर रिकिबीत उभा राहिला, आणि गोळी त्याच्या काळजातून आरपार गेली. हारवर्ड थोडक्यात बचावला. त्या रात्री उरलेल्या थोड्या इमानी स्वारांनी अलेक्झांडरचे प्रेत आणले. छातीतल्या गोळीशिवाय त्याच्या डोक्यावर आणि चेहऱ्यावर सगळीकडे तलवारीचे वार होते.
जून १८५७: अलाहाबाद
परेडवरच गोळ्या
बंडखोरांनी तोफा ओढत छावणीत नेल्या. तोफा परेडवर का आणल्या, हे विचारायला सिम्पसन घोड्यावरून आला. तेव्हा दोन शिपायांनी त्याच्यावर गोळ्या झाडल्या, आणि मग एक फैर सुटली. परेडच्या मैदानावर जिकडे तिकडे शिपाई आपल्या अधिकाऱ्यांना गोळ्या घालत होते. लाइट कंपनीची काही निःशस्त्र माणसे सिम्पसनच्या घोड्याभोवती गोळा झाली. जीव वाचवायला किल्ल्याकडे दौडत जा, अशी ते त्याला विनवणी करू लागले. आधी त्याने खजिना वाचवायचा प्रयत्न केला. तेव्हा एका बाजूने खजिन्याच्या बत्तीस जणांच्या पहाऱ्याने, आणि दुसऱ्या बाजूने तीस जणांच्या चौकीने त्याच्यावर गोळ्या झाडल्या. एक गोळी त्याच्या टोपीला चाटून गेली. तो मेससमोरून दौडत गेला, तेव्हा तिथल्या पहाऱ्याने पुन्हा गोळ्या झाडल्या, आणि त्याच्या घोड्याला गोळी लागली. मरणाला टेकलेल्या त्या घोड्याने त्याला किल्ल्याच्या तटाच्या आत पोचवले; सिम्पसन घोड्याच्या रक्ताने माखला होता. वीस वर्षे पलटणीत काढलेला कॅप्टन प्लंकेट परेडच्या मैदानावर गोळी लागून पडला. त्याच्याबरोबर आणखी चार अधिकारी पडले, आणि शिवाय आणखी दोघे मारले गेले. एच. आर. नेव्हिल यांच्या हिशोबाने, त्या रात्री जेवायला सतरा जण बसले होते, आणि त्यांच्यात आठ कॅडेट होते; त्यांच्यापैकी फक्त सिम्पसन आणि एक कनिष्ठ अधिकारी किल्ल्यात पोचू शकले.
जून १८५७: अलाहाबाद
“प्रभू येशूला नाकारू नकोस”
अजून कुठल्याही पलटणीत नेमणूक न झालेले आठ कॅडेटांची मेसमधून बाहेर पडताना हत्या झाली. ते मेसच्या टेबलावरच मेले, असे सगळीकडे बोलले जाई; पण ही चूक आहे, असे के यांना अगदी खात्रीच्या सूत्रांकडून सांगण्यात आले. या युद्धातल्या फारच थोड्या कृत्यांनी “बिचाऱ्या नवख्या पोरां”च्या या कत्तलीइतका थरकाप उडवला. सात जण जागीच मारले गेले. एक सोळा वर्षांचा मुलगा जखमी अवस्थेत निसटला, आणि एका घळीत लपला. काही दिवस तो बहुधा एका ओढ्याच्या पाण्यावर जगला. मग तो सापडला. त्याला फरफटत एका बंडखोर पुढाऱ्यासमोर नेले, आणि ख्रिस्ती झालेल्या एका हिंदुस्थानी माणसाबरोबर एका सराईत कोंडून ठेवले. हाल सोसता सोसता त्या माणसाची श्रद्धा डळमळू लागली. तेव्हा तो मुलगा, हिंदुस्थानात येऊन जेमतेम महिना झालेला आर्थर चीक, त्याला धीर देऊ लागला. तो म्हणाला, असे सांगतात: “मित्रा, आपले काहीही होवो, प्रभू येशूला नाकारू नकोस.” १५ जूनला बंडखोर पळाले, तेव्हा त्यांनी मागे सोडलेल्या कैद्यांत तो होता. त्याची सुटका झाली, पण तो वाचला नाही. उघड्यावर काढलेले दिवस, थकवा आणि उपचार न झालेल्या जखमा यांनी १६ जूनला किल्ल्यात त्याचा अंत झाला.
जून १८५७: अलाहाबाद
दरवाजावर पेटलेल्या वाती
किल्ल्यात मुख्य दरवाजावर सहाव्या पलटणीची एक कंपनी भरलेल्या बंदुका घेऊन पहाऱ्यावर होती, आणि शिखांचा मनोभावही शंकास्पद होता. हे दोघे एक झाले असते, तर ख्रिश्चनांच्या त्या लहानशा शिबंदीला अगदी दुबळा प्रतिकारच करता आला असता. घोड्याच्या रक्ताने माखलेला सिम्पसन आत आला, आणि त्याने शिपायांना निःशस्त्र करायचा हुकूम दिला. लेफ्टनंट ब्रेझियर आणि त्याच्या शिखांनी ते काम केले. शीख दरवाजाकडे तोंड करून उभे राहिले. त्यांच्यासमोर तोफा होत्या, आणि त्या चालवत होते चुनारहून आलेले, सेवेतून बाद झालेले जुने तोफची. तटावर युरोपियन स्वयंसेवक बंदुका भरून, खाली गोळ्या झाडायला तयार उभे होते. के यांच्या शब्दांत, “तोफांच्या वाती पेटवल्या जातात, आणि त्या इंग्रज तोफचींच्या स्थिर हातांत असतात, तेव्हा त्यात नेहमीच काहीतरी फार मन वळवणारे असते.” शिपाई घुटमळले. मग वाती पेटताच त्यांनी आपल्या बंदुका रचून ठेवल्या, आणि त्यांना किल्ल्याबाहेर घालवले गेले. रसेल नावाच्या तोफखान्याच्या एका अधिकाऱ्याने दारूगोळ्याच्या कोठारांपासून आपल्या जागेपर्यंत, भरलेल्या तोफांजवळ, दारूच्या रेघा पसरून ठेवल्या होत्या. बंड यशस्वी झाले असते, तर त्याने त्या पेटवल्या असत्या, आणि कोठारे व त्यांच्या भोवतीची प्रत्येक इमारत हवेत उडवून दिली असती.
जून १८५७: अलाहाबाद
शहर उठले
मोठे शहर क्षणात उठले. त्याच रात्री तुरुंग फोडला गेला, आणि सुमारे ३,००० कैदी मोकळे सोडले गेले. अंगावरच्या बेड्या खळखळवत, आरडाओरडा करत कैद्यांचे थवे इंग्रजांच्या वस्तीकडे धावले. वाटेत भेटलेल्या प्रत्येक युरोपियनला आणि युरेशियनला त्यांनी जागीच कापून काढले. ख्रिश्चनांची घरे लुटली आणि जाळली गेली, आणि रेल्वेची इंजिने तोफांनी ठोकून ठोकून मोडून टाकली गेली. किल्ल्याबाहेरचे सगळे इंग्रज मारले गेले, आणि तेही अतिशय क्रूरपणे, असे सांगितले गेले. त्या काळचे एक पत्रक एका प्रत्यक्षदर्शीकडून ऐकलेली हकीकत सांगते. घरे लुटून जाळली गेली, “आतल्या माणसांचे तुकडे तुकडे केले, काहींना भाजले”; जवळजवळ सगळ्यांचे क्रूर हाल केले; मुलांना संगिनींवर खोचले. त्याच्या हकीकतीत, सगळ्यांत पुढे होते कंपनीच्या हिंदुस्थानी फौजेतले जुने पेन्शनर. लढायला ते फार दुबळे होते, पण छळात त्यांनी पुढाकार घेतला. सकाळपर्यंत आणखी पंधरा जणांची कत्तल झाली होती, आणि सगळी इंग्रजी वस्ती आणि छावणी आगीत जळत होती. कोतवालीवर, म्हणजे शहराच्या पोलिसांच्या मुख्य ठाण्यावर, पैगंबरांचा हिरवा झेंडा फडकला. आता बंगालहून येऊन वसलेले लोक आणि पवित्र प्रयागचे यात्रेकरू लुटले जाऊ लागले. आपली साठवलेली पुंजी देऊन टाकायचे वचन दिले, आणि पुन्हा आलेल्या मुघल राजवटीशी इमान राखायची शपथ घेतली, तरच त्यांचा जीव वाचे. हिंदू प्रवासी भोलानाथ चंद्र यांच्या शब्दांत, “बंगाली भीतीने अंग चोरून बसले, आणि बंद दारांआड आपले गळे कापले जाण्याची वाट पाहू लागले.”
जून १८५७: अलाहाबाद
खुसरो बागेतला मौलवी
खजिना रात्रभर शिपायांच्या पहाऱ्यात जसाच्या तसा राहिला. सगळा खजिना दिल्लीला नेऊन बादशहाच्या पायांशी ठेवायचा, असे ठरले होते. पण सकाळी शिपायांनी मते घेऊन हा बेत फेटाळला. दुपारनंतर त्यांनी खजिन्याची दारे उघडली. प्रत्येकाने उचलता येईल तेवढे घेतले: हजार रुपयांच्या तीन-चार थैल्या. सगळे मिळून सुमारे तीस लाख रुपये होते, असे सांगतात. पलटण पांगली, आणि प्रत्येक जण आपल्या गावाकडे निघाला. त्यांच्यातले पुष्कळ जण वाटेत लुटले गेले आणि मारले गेले. भोवतालचा मुलूखही उठला. के यांच्या हकीकतीत, संगमावरचे पुरोहित यात्रेकरूंकडून आपली कमाई करत. इंग्रजांचे राज्य उलथले, तर आपली प्राप्ती वाढेल, असा त्यांचा समज होता. म्हणून या “प्रयागवाल्यां”नी दोआबातल्या हिंदूंना चिथावले. काही दिवसांच्या लुटीनंतर एक पुढारी पुढे आला. त्याला मौलवी म्हणत. त्याने दिल्लीच्या बादशहाची सत्ता जाहीर केली, आणि खुसरो बागेत आपले मुख्य ठाणे केले. ही तटबंदीने वेढलेली बाग होती, आणि तिथल्या कबरींना लोक फार पवित्र मानत. तिथे तो आपल्या अंगी चमत्कारी शक्ती असल्याचा दावा करी, आणि काही काळ लोक त्याला अलाहाबादचा सुभेदार मानत होते. रोज रोज तो आपल्या लोकांना किल्ल्यावर हल्ला करायला चिथावणी देई; पण ते किल्ल्याच्या तोफांपासून लांबच राहिले. एका सरकारी अहवालात त्याचे नाव लियाकत अली दिले आहे: एक विणकर आणि शाळामास्तर. नेव्हिल त्याला दोआबातला एक फकीर म्हणतात.
जून १८५७: अलाहाबाद
नील आला
११ जूनला नील आला. तो किल्ल्याच्या दरवाजातून आत शिरला, तेव्हा पहारेकरी ओरडला, “देवाचे आभार, साहेब! तुम्ही आम्हाला अजून वाचवाल!” जूनच्या उन्हातून नील काशीहून घाईने वर आला होता. कित्येक दिवस त्याला सारखे आडवे व्हावे लागे, आणि शॅम्पेन आणि पाणी पिऊन तो कसाबसा तग धरत होता. वाटेत त्याने चारी दिशांना गावे जळताना पाहिली होती. लुटलेल्या एका जकात नाक्यावर एका खून झालेल्या युरोपियनचे प्रेत पडले होते. त्याच्या मुलीला जवळच्या एका जमीनदाराने पळवून नेले, असे सांगितले जात होते. शिखांनी किल्ला कसा घेतला नाही, हेच नीलला आश्चर्य वाटले: “त्यांचे फार लाड होतात, त्यांना फार डोक्यावर घेतले जाते, असे दिसते.” शीख आणि स्वयंसेवक यांनी व्यापाऱ्यांची गुदामे लुटली होती, आणि दारू पाण्यासारखी मुबलक होती. “अशा रीतीने नशेचे राज्य सुरू झाले.” नीलने शिखांची सगळी दारू विकत घेऊन कुलपात बंद केली, आणि त्यांना किल्ल्याबाहेरच्या इमारतींत, किल्ल्याच्या तोफांच्या टप्प्यात, हलवले. १२ जूनला किल्ल्याच्या तोफा दारागंजवर धडाडल्या. फ्युझिलियर्स आणि शिखांनी ते गाव साफ केले, जाळले, आणि पूल परत घेतला. १५ जूनला ख्रिश्चन बायका-मुलांना आगबोटीने पाठवून दिल्यावर तोफांनी किडगंज आणि मुलगंज या उपनगरांवर मारा केला, आणि नीलच्या फौजेने आसपासची गावे झाडून काढली. त्याच रात्री बंडखोर पुढारी पळाले; आपल्या तोफा आणि कैदी ते मागेच सोडून गेले.
जून १८५७: अलाहाबाद
शहरात एकही दिवा नाही
१७ जूनला मॅजिस्ट्रेट कोतवालीत परत आला. कोणीही प्रतिकार केला नाही; सारे शहर ओस पडल्यासारखे दिसत होते. इंग्रज आता शहरावर तोफा डागणार आहेत, अशी अफवा रस्त्यारस्त्यांतून पसरली होती. मौलवीच्या स्वतःच्या हकीकतीत दोष “शापित लोकां”ची बाजू घेतलेल्या माणसांवर आहे. त्यांनी बातमी पसरवली: पहाट होण्याआधी किल्ल्याच्या तोफा शहरावर सुरू होतील. मग ती खरी वाटावी म्हणून ते स्वतःच पळाले, आणि ओरडत गेले, आम्ही आमची घरे देवाच्या हवाली करून चाललो. त्याचे हुकूम असूनही लोक आपली बायकामुले आणि सामान घेऊन त्यांच्यामागे गेले. तो म्हणतो, “एकाही घरात माणूस उरला नाही, आणि शहरात एकही दिवा दिसत नव्हता.” तो स्वतः कानपूरच्या दिशेने निसटला. १८ जूनला नीलने जवळच्या तीन गावांवर हल्ला करायला एक तुकडी पाठवली. आपली मुख्य फौज त्याने ओसाड शहरातून नेली, आणि सहाव्या पलटणीच्या जुन्या परेडच्या मैदानावर थांबवली. किल्ला, शहर आणि इंग्रजी वस्ती, सगळ्यांवर इंग्रज पुन्हा मालक झाले. आता प्रश्न उरला होता: दया की सूड? के यांच्या शब्दांत, “जून १८५७ मध्ये अलाहाबादला आमच्या सैनिकांनी आणि राज्यकर्त्यांनी हा प्रश्न व्यवहारात सोडवला: त्यांनी दुसरा मार्ग पत्करला.”
जून १८५७: अलाहाबाद
दुसरा मार्ग
के यांच्या मते, सगळ्या युद्धावर “या भयंकर उन्हाळ्यात अलाहाबादवर जमलेल्या ढगाइतका काळा ढग दुसरा नाही.” लष्करी कायदा जाहीर झाला होता. सैनिक आणि मुलकी अधिकारी सारखेच न्यायसभा भरवत होते; के त्यांना “रक्तरंजित न्यायसभा” म्हणतात. नाहीतर कुठलीही चौकशी न करता ते हिंदुस्थानी लोकांना ठार मारत होते, “स्त्री-पुरुष, लहान-थोर काही न पाहता.” पुढे तर रक्ताची तहान आणखीनच वाढली. पार्लमेंटला पाठवलेल्या कागदपत्रांत म्हटले होते, “बंडात दोषी असलेल्यांबरोबरच म्हातारे, बायका आणि मुलेही बळी दिली जातात.” तो उतारा पुढे सांगतो, त्यांना फाशी दिली जात नव्हती. त्यांना त्यांच्या गावांतच जिवंत जाळले जात होते; “कदाचित अधूनमधून चुकून गोळीही घातली जात असेल.” इंग्रजांनी लेखी बढाई मारली, आम्ही “कोणालाही सोडले नाही”. हिंदुस्थानी लोकांसाठी एक अपमानास्पद शिवी वापरून त्यांनी लिहिले, त्यांच्यावर “फटाफट गोळ्या झाडणे” हा फार मजेचा विरंगुळा आहे, “फारच आनंद लुटला.” रोज रोज माणसे पकडली जात. चार खास कमिशनर अत्यंत घाईने अत्यंत कठोर न्याय देत होते. सगळेच सारखे गुन्हेगार आहेत, असे मानून सैनिकांनी आणि स्वयंसेवकांनी शहरातल्या आणि गावांतल्या शेकडो लोकांना गोळ्या घालून मारले. १७ जूनला नीलने आपल्या रोजनिशीत एका स्वाराविषयी लिहिले. मौलवीला जाऊन मिळाल्याबद्दल त्याला पकडून आणले होते. तीन साक्षीदारांनी त्याला पाहिले होते; त्याने सुमारे वीस वर्षे नोकरी केली होती. नीलने त्याला तत्काळ फाशी दिले. त्याने लिहिले, “तत्काळ मरणाचा हुकूम दिलेला हा सहावा दुर्दैवी जीव. देवा, मी न्यायाने वागलो असेन, असे कर. कठोरपणे वागलो, हे मात्र मला माहीत आहे.”
जून १८५७: अलाहाबाद
रोज आठ प्रेतगाड्या
भोलानाथ चंद्र यांच्या हकीकतीनुसार, तीन महिने रोज आठ प्रेतगाड्या सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत फेऱ्या मारत. चौकाचौकांत आणि बाजारांत टांगलेली प्रेते त्या उतरवून नेत: एकूण सहा हजार. के यांना ही अतिशयोक्ती वाटली; मॅलेसन यांनी ती ऐकीव गोष्ट, आणि “त्याहूनही अधिक” म्हटली. नेव्हिल यांच्या मते मेलेल्यांचा आकडा “फारच फुगवून सांगितलेला” होता. तरीही नेव्हिल यांच्या मते सूड “इतका निर्दयपणे पुरा उगवला गेला, की इंग्रज हे नाव ऐकताच लोक भीतीने पळून जात.” “इंग्रजी सुडाच्या पहिल्या झडपेत” बळी पडलेल्या माता, पत्नी आणि मुले यांची नोंद हिंदुस्थानी परंपरा कदाचित अजून करतील, असे के यांना वाटले. फौजेत पटकी पसरली. के यांच्या हिशोबाने २३ जूनपर्यंत सत्तर माणसे गेली; नेव्हिल एकट्या फ्युझिलियर्समध्ये चाळीस मेल्याचे सांगतात. एका अधिकाऱ्याने लिहिले, “तीन रात्रींपूर्वी आम्ही एकाच अंत्यविधीत वीस जण पुरले, आणि मरणाऱ्यांच्या किंकाळ्या भयंकर होत्या.” इस्पितळावरच्या मजल्यावर राहणाऱ्या दोन बायका, त्याच्या मते, भीतीनेच मेल्या. म्हणून जूनच्या शेवटच्या दिवशीही नील अलाहाबादलाच होता. इस्पितळाच्या उकाड्यात आजारी माणसे धापा टाकत पडली होती. “पंख्याच्या दोऱ्या ओढायला कोणी नव्हते, असले तर अगदी थोडे,” आणि भोई मिळत नव्हते. घाबरलेले लोक दूरच राहिले. के लिहितात, “जणू आम्हीच विहिरी आटवल्या होत्या आणि पिके नष्ट केली होती. हिंदुस्थानी लोकांच्या मदतीशिवाय आम्ही काहीच करू शकत नव्हतो; आणि तरीही आमच्या तंबूंच्या मिणमिणत्या उजेडापलीकडे त्यांना दूर दूर हाकलण्याचा आम्ही आटोकाट प्रयत्न करत होतो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: के आणि मॅलेसन, ‘हिस्टरी ऑफ द इंडियन म्युटिनी’, खंड २ (१८९८ ची आवृत्ती), पृष्ठे १८०-२०७, त्याच्या टिपांत उद्धृत केलेले अहवाल, पत्रे आणि रोजनिशी (थॉम्पसन, विलक, कर्नल सिम्पसन, नील, ‘रेड पॅम्फ्लेट’ आणि भोलानाथ चंद्र यांचे ‘ट्रॅव्हल्स ऑफ अ हिंदू’) यांसह; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘अलाहाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९११), पृष्ठे १७९-१८४. के यांच्या हकीकतीत बायका-मुले १५ जूनला कलकत्त्याला पाठवली गेली; नेव्हिल यांच्या हकीकतीत लढाईत नसलेले लोक काशीला गेले. नेव्हिल यांच्या मते चीक सुटकेनंतर लवकरच मरण पावला. के मारल्या गेलेल्या अधिकाऱ्यांची नावे देतात: परेडवर प्लंकेट, स्ट्यूअर्ड, हॉज, प्रिंगल आणि मन्रो; शिवाय बर्च आणि इनिस. दोघेही सांगतात, कॅप्टन गॉर्डन, लेफ्टनंट हिक्स आणि दोन कॅडेटही किल्ल्यात पोचले; त्यांतले शेवटचे तिघे नदी पोहून.