भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
खुसरोची कबर आणि किल्ल्यातले झाड
उशाशी पगडी
२६ ऑगस्ट १६३२ ला प्रवासी पीटर मंडी अलाहाबादजवळ आले. गंगा आणि यमुना जिथे मिळतात, ते हेच नगर. ते खुल्दाबादमधून पुढे गेले, आणि खुल्दाबाद आणि शहर यांच्यामध्ये त्यांनी तळ ठोकला. जवळच सुलतान खुसरोची कबर होती. हा खुसरो बादशहा जहांगीरचा थोरला मुलगा. कबर एका सुंदर बागेत होती, आणि बागेच्या दरवाजासमोर एक चांगली सराय होती. त्या संध्याकाळी मंडी बागेत गेले. तिथे तीन कबरी होत्या: खुसरोची, त्याच्या आईची आणि त्याच्या बहिणीची. बहीण अजून जिवंत होती; तिची कबर नुकतीच बांधायला घेतली होती. खुसरोच्या कबरीवर एकच घुमट होता, “पण सुंदर”. तो त्या घुमटाखाली मधोमध निजला होता. त्याची कबर छातीइतकी उंच होती. तिच्या माथ्याभोवती शिंपल्यांचे जडावकाम केलेला लाकडी कठडा होता, आणि वर मखमलीचे छत होते. “त्याच्या उशाशी त्याची पगडी आहे.” आणि शेजारी त्याचे कुराण; “त्याचा खून करायला ते आले, तेव्हा तो ते वाचत होता.” बागेजवळ एक सुंदर बारव होती. ती १२० हून अधिक पायऱ्यांनी खाली उतरत होती; वाटेत सज्जे, कमानी, आणि मोकळ्या हवेत बसायला खोल्या. सगळी वाट इतकी रुंद, सोपी आणि उजेडाची होती, की “एखादे लहान मूलसुद्धा खाली जाऊन ओंजळीने पाणी पिऊ शकेल.”
खुसरोची कबर आणि किल्ल्यातले झाड
संतासारखा मान
खुसरो जिवंत असताना लोकांचा फार लाडका होता; आणि तो गेला, तेव्हा लोकांनी तितकाच शोक केला. त्याचा देह बुऱ्हाणपूरहून आग्र्याला आणला गेला. तिथे सामान्य लोक त्याला संत मानून त्याचा मान करू लागले. राणी नूर महाल तो जिवंत असल्यापासूनच त्याचा द्वेष करत होती. मेल्यावर त्याला असा मान मिळावा, हे तिला सहन झाले नाही. तिने बादशहाकडे इतका आग्रह धरला, की देह पुन्हा हलवला गेला; खुल्दाबादला. मंडी त्या जागेला खुसरोबाद असेही म्हणतात. सगळ्या वाटेवर लहान लहान बागा होत्या. प्रत्येकीत एक झोपडी, आणि तिथे एक-दोन फकीर राहत. ते त्याच्या कबरीची प्रतिकृती सांभाळत, आणि बागेला पाणी घालत. वाटेत देह जिथे जिथे विसाव्याला ठेवला होता, त्या या जागा; त्याच्या आठवणीत त्या जपल्या होत्या. त्याला शवपेटीशिवाय, कोणत्याही मोठ्या समारंभाशिवाय, “एखाद्या गरीब सामान्य माणसासारखे” मातीत ठेवले गेले. पण आता पुष्कळ लोक त्याच्याकडे येत, आणि त्याला संत मानून त्याचा मान करत.
खुसरोची कबर आणि किल्ल्यातले झाड
टोकावरचा किल्ला
दुसऱ्या दिवशी मंडी अलाहाबादला आले. हे एक तख्त होते; म्हणजे दिल्ली, लाहोर आणि आग्र्यासारखे राजगादीचे नगर, जिथे राजे राहिले आणि त्यांनी राज्य केले. तिथला लाल दगडाचा किल्ला बराचसा आग्र्याच्या किल्ल्यासारखा होता; फक्त थोडा लहान आणि कमी उंच. दोन नद्या मिळताना जमिनीचे जे टोक तयार होते, त्या अगदी टोकावर तो उभा होता; त्यामुळे त्याच्या दोन बाजू नद्यांच्या पाण्याने धुतल्या जात. मुख्य दरवाजासमोर एका मोठ्या अर्धवर्तुळात आणखी पाच दरवाजे होते, आणि तटबंदीवर पुष्कळ घुमट होते. “बाकीचे शहर साधारणच आहे.” नद्यांच्या त्या संगमाला त्रिवेणी, म्हणजे तीन नद्यांचा संगम, म्हणत; कारण थोडे वर तिसरी एक नदी यमुनेला मिळते. ते पाणी परमपवित्र मानले जाई. मंडी यांच्या तांड्यातला एक भोई त्यातले थोडे पाणी समुद्राकडे घेऊन चालला होता; लोकांच्या सांगण्यानुसार ८०० कोस दूर. तिथे तो ते महादेवाच्या एका मूर्तीवर शिंपडणार होता. मंडी यांनी ऐकले होते, की जुन्या काळी पुष्कळ लोक नावेतून, दोन नद्या जिथे मिळू लागतात, त्या जागी येत. तिथे ते जिवंतपणी स्वतःचे दोन तुकडे करवून घेत; एक अर्धा गंगेत पडावा, आणि दुसरा यमुनेत. आता त्याला बंदी होती. पण मरताना ज्याच्या तोंडात गंगेचे थोडेसे पाणी जाईल, तो धन्य, असे सगळेच अजूनही मानत.
खुसरोची कबर आणि किल्ल्यातले झाड
कोणालाच न मारता आलेले झाड
मंडी यांच्या आधी विल्यम फिंच यांना किल्ल्यातल्या महालात एक झाड दिसले होते. ते रानटी अंजिराच्या जातीचे एक झाड होते; लोक त्याला जीवनवृक्ष म्हणत. पठाण राजांनी आणि बादशहाच्या स्वतःच्या पूर्वजांनी ते नष्ट करायचे सगळे उपाय करून पाहिले. त्यांनी ते मुळासकट उपटले, आणि त्याचे कोंब शोधायला खालची मातीसुद्धा चाळून काढली. तरी ते पुन्हा पुन्हा फुटत राहिले. म्हणून राजाने ते तसेच राहू दिले, आणि त्याची जोपासना केली. १८६२-६३ मध्ये अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी अलाहाबादची पाहणी केली, तेव्हाही तिथे अक्षयवटाची, म्हणजे “अविनाशी वडाच्या झाडा”ची, पूजा होत होती. ते किल्ल्याच्या आत, जमिनीखाली, खांबांच्या एका चौकाच्या एका बाजूला होते. तिथे पायऱ्या उतरून जावे लागे. फॅनी पार्क्स पवित्र ‘अचिबट’बद्दल सांगतात. ते झाड किल्ल्याच्या भिंतींच्या आत असे वाढले होते, की ते कोणालाच दिसत नसे. यात्रेकरूंना एका खोलीत नेले जाई. ती खोली पूर्वी एका हमामखान्याचा, म्हणजे वाफेच्या स्नानगृहाचा, भाग होती; तिला अचिबटची खोली म्हणत. तिथे यात्रेकरू “श्रद्धेच्या डोळ्यांनी” त्या चिरंतन वृक्षाचे दर्शन घेत. पार्क्स यांना छतातली एक भेग दाखवून विचारले गेले: झाडाच्या फांदीने छताला तीन ठिकाणी तडे पाडले आहेत, ते दिसत नाहीत का? “मला तीन तडे नक्कीच दिसले; पण ते झाडामुळे पडले, की एखाद्या वेलीमुळे, ते मी सांगू शकत नाही. एकही पान दिसत नव्हते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ पीटर मंडी’ खंड २, संपादक आर. सी. टेंपल (१९१४), रिलेशन ८, पृष्ठे ९९-१०१, १०५-१०८, ११५-११६; विल्यम फॉस्टर (संपादक), ‘अर्ली ट्रॅव्हल्स इन इंडिया १५८३-१६१९’ (१९२१), पृष्ठे १७७-१७८ (विल्यम फिंच); फॅनी पार्क्स, ‘वाँडरिंग्ज ऑफ अ पिल्ग्रिम इन सर्च ऑफ द पिक्चरेस्क’, खंड १ (१८५०), पृष्ठे २१३-२१४; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे २९७-२९८.