भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
मोठ्या मेळ्यात फॅनी पार्क्स
संगमावर लाखो लाखो
जानेवारी १८३३ मध्ये प्रवासी फॅनी पार्क्स ‘प्राग’च्या मोठ्या मेळ्याला गेल्या; अलाहाबादला त्या प्राग म्हणतात. हा मेळा दर वर्षी किल्ल्याच्या तटबंदीखाली, गंगेच्या वाळवंटात भरे, आणि दोन नद्या जिथे मिळतात, त्या अगदी टोकापर्यंत पसरे. तो सुमारे दोन महिने चाले. त्या दिवसांत गंगा आणि यमुना जिथे मिळतात, तिथे स्नान करायला “लाखो लाखो” लोक येत. ब्राह्मण आणि साधू-भिक्षेकरी तिथे हजारोंनी जमत. प्रत्येक फकीर एक बांबू रोवी, आणि त्याच्या टोकावर आपले निशाण लावी. त्याच्या पंथाचे लोक तिथे जमत. तिथे ते पूजा करत, क्षौर करत, फकिराला पैसे देत, आणि संगमावर स्नान करत. त्यांचे कपडे खाटांवर ठेवलेले असत; काही पैशांत त्यांची राखण होई. स्नानाआधी प्रत्येक जण, तो कितीही गरीब असो, सरकारला एक रुपया भरत असे. संगमाच्या टोकावर सरकारच्या दोन नावा थांबलेल्या असत; लोकांनी स्वतःला किंवा आपल्या मुलांना बुडवू नये, म्हणून. लोकांचे घोळके नदीत उभे राहत, आणि त्यांचे ब्राह्मण त्यांना पोथी वाचून दाखवत. उपाशीपोटी ते शुभ मुहूर्ताची वाट पाहत; त्या “पवित्र तिहेरी लाटांत” डुबकी मारण्यासाठी.
मोठ्या मेळ्यात फॅनी पार्क्स
नदीला केलेला नवस
प्रागची यात्रा तीन ठिकाणी गेल्याशिवाय पूर्ण होत नसे: नद्यांचा संगम, अचिबट नावाचे पवित्र झाड, आणि भरद्वाजमुनची देवळे. भरद्वाजमुन हे फार पवित्र पुरुष होते; एक फकीर. ते पूर्वी तिथे राहत असत. लोकांची अशी श्रद्धा होती, की सरस्वती जमिनीखालून येऊन या दोन नद्यांना मिळते; म्हणून या संगमाला त्रिवेणी म्हणतात. असे मानले जाई, की पर्वणीच्या दिवशी गंगेत स्नान केले, की दहा पूर्वजन्मांतली दहा पापे धुतली जातात. संगमावर तर याहून कितीतरी अधिक पुण्य मिळते; आणि तिथे जो मरतो, तो जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून सुटतो. संगमावर आत्महत्या करणे एका विशिष्ट जातीच्या लोकांसाठी पुण्याचे, पण ब्राह्मणासाठी पाप मानले जाई. मूलबाळ नसलेली विवाहित स्त्री पुष्कळदा गंगेला नवस करी: पहिले मूल झाले, तर ते नदीत टाकीन. “पूर्वी प्रागला असे पुष्कळदा घडे; आता क्वचितच घडते.” बाळाचा जीव वाचला, तरी आईला ते परत घेता येत नसे. भरद्वाजमुनच्या देवळांत, चिंचेच्या सुंदर झाडांखाली, त्या वृद्ध साधुपुरुषांचीच एक दगडी मूर्ती होती; सुमारे पंधरा इंच उंच. तिची देवासारखी पूजा होई. तिथल्या मूर्तींचे डोळे चांदीच्या पातळ पत्र्यांनी मढवलेले होते; खऱ्या डोळ्यांच्या पाचपट मोठे.
मोठ्या मेळ्यात फॅनी पार्क्स
भिंतीआडचे झाड
पवित्र अचिबट किल्ल्याच्या भिंतींच्या आत वाढत होते; त्यामुळे ते कोणालाच दिसत नसे. पूर्वी वाफेचे स्नानगृह असलेल्या एका खोलीत यात्रेकरू त्याचे “श्रद्धेच्या डोळ्यांनी” दर्शन घेत. त्यांना छतातले तीन तडे दाखवले गेले; ते त्याच्या फांदीने पाडले आहेत, असे लोक म्हणत. झाडामुळे की वेलीमुळे, ते त्यांना सांगता आले नाही; एकही पान दिसत नव्हते. ब्रह्मपुराण असे आश्वासन देते: असाध्य रोगाने पीडलेल्या माणसाने “प्रागच्या पवित्र बोरीच्या झाडावरून” उडी घेतली, तर त्याला आत्महत्या मानले जाणार नाही. मग ती खोली बंद झाली. कलेक्टरच्या कचेरीतला एक माणूस पारसनाथाचा उपासक होता. त्याने त्या खोलीत आपल्या मूर्तीसाठी एक वेदी उभारली. पार्क्स यांच्या हकीकतीत, जिथे पारसनाथाची मूर्ती असेल, तिथे कोणताही कर्मठ हिंदू पूजा करत नसे. मोठा गदारोळ उठला; तो शमवण्यासाठी किल्लेदाराने दरवाजा विटांनी चिणून बंद केला. खोली बंद झाल्यावर ब्राह्मणांनी किल्ल्याच्या दारूगोळ्याच्या कोठाराबाहेर, पाताळपुरी नावाच्या एका भुयारात, बोरीचे एक खोड उभे केले. खऱ्या अचिबटची ही एक फांदी भिंती भेदून इथे आली आहे, असे त्यांनी जाहीर केले. पार्क्स यांनी ते दिव्याच्या उजेडात पाहिले. दिवा एका जाडजूड ब्राह्मणाच्या हातात होता; मेळ्याच्या दिवसांत तो भरपूर पैसा कमवत असे. भुयार तेलकट, अंधारे, फार गरम आणि निसरडे होते. खोडाच्या बुडाशी माती तेल, तूप, शिजवलेला भात आणि फुले यांनी माखलेली होती. त्यांच्या हकीकतीत, प्रागला राहणाऱ्या हिंदूंना “ब्राह्मणांनी केलेली ही चलाखी” ठाऊक होती, आणि ते तिथे पूजा करत नसत.
मोठ्या मेळ्यात फॅनी पार्क्स
घोड्यासाठी गुलाबी पोवळे
मेळ्यात मातीच्या भिंतींची, वर चटया किंवा गवताचे छप्पर असलेली दुकाने वाळवंटाच्या पूर्ण लांबीभर पसरली होती. कलकत्ता, दिल्ली, लखनौ आणि जयपूरहून व्यापारी आले होते. “उन्हात चमचमणाऱ्या” पितळी मूर्ती होत्या, आणि मोत्यांचे व्यापारी मोठ्या मोत्यांच्या लांबलचक माळा विकायला बसले होते. पार्क्स यांनी फार उत्तम गुलाबी पोवळे विकत घेतले. मणी प्रचंड मोठे होते; सर्वांत मोठ्यांचा भाव तोळ्याला अकरा रुपये. काही वर्षांनी त्यांच्या मैत्रिणी ब्रिजाबाई, एक मराठा स्त्री, त्यांना भेटायला आल्या. त्यांनी पार्क्स यांच्या गळ्यातली माळ पाहिली, आणि म्हणाल्या, “मेमसाहिबा पोवळे घालतात, याचे मला नवल वाटते. आम्ही ते फक्त आमच्या घोड्यांना घालतो. आणि हे गुलाबी पोवळे आहे; याचा रंग चांगला नाही. माझा घोडा पाहा.” पार्क्स व्हरांड्यात गेल्या. घोड्याच्या गळ्यात उत्तम गडद लाल पोवळ्यांचा हार होता. “त्यांचे बरोबरच होते”; आणि पार्क्स यांनी आपले पोवळे आपल्या करड्या घोड्याला देऊन टाकले.
मोठ्या मेळ्यात फॅनी पार्क्स
वर धरलेला हात
पार्क्स यांच्या मते, मेळ्यातले सर्वांत लक्षवेधी लोक म्हणजे साधू-भिक्षेकरी. दुकानांपासून थोड्या अंतरावर, काठ्यांच्या छोट्या कुंपणांत, ते शेकडोंनी तळ ठोकून राहत. त्यांचे दोन पंथ होते: शिवाचे उपासक गोसावी, आणि विष्णूचे उपासक बैरागी. पुष्कळ जणांनी सर्वांगाला राख फासलेली असे; त्यामुळे ते एका विचित्र, मळकट पांढऱ्या रंगाचे दिसत. शिवाच्या एका उपासकाने त्यांचे लक्ष वेधले. तो बुटका होता, आणि भयंकर कृश; जवळजवळ हाडांचा सापळा. शेणाने जटा झालेले त्याचे लांब काळे केस फेट्यासारखे डोक्याभोवती गुंडाळलेले होते, आणि कपाळावर राखेचे तीन आडवे पट्टे होते. त्याने आपला डावा हात इतका काळ वर धरून ठेवला होता, की त्यावरचे मांस सुकून हाडांना चिकटले होते. आवळलेल्या मुठीची नखे तळहात भेदून हाताच्या पाठीतून बाहेर आली होती, “शिकारी पक्ष्याच्या लांब नख्यांसारखी”. वळणावळणाची एक काठी त्या हाताभोवती सापासारखी गुंडाळलेली होती; तिचे टोक फणा काढलेल्या नागाच्या डोक्यासारखे कोरलेले होते. त्याच्या खांद्यावर वाघाचे कातडे होते, आणि निशाणाशेजारी एक त्रिशूळ उभा होता. त्याच्याबरोबर एक इवलीशी बुटकी गाय होती. तिच्या अंगावर कवड्या शिवलेले किरमिजी कापड होते. तिच्या डोक्यावर मोरपिसांचा तुरा होता, आणि गळ्यात पितळी घंटा. तो फार पवित्र पुरुष मानला जाई.
मोठ्या मेळ्यात फॅनी पार्क्स
हिरव्या बाटल्यांतले तीर्थ
दूरदूरहून यात्रेकरूंच्या टोळ्या हे पवित्र पाणी नेण्यासाठी येत. प्रत्येकाच्या खांद्यावरच्या बांबूला दोन टोपल्या लटकत असत, आणि वर घंटा आणि निशाणे लावलेले एक छत. टोपल्यांत अतिशय पातळ हिरव्या काचेच्या, बसक्या बाटल्या भरलेल्या असत. त्या संगमावर भरल्या जात, आणि स्नानघाटावर एक ब्राह्मण त्यांना मोहर लावी. मग देशभर त्या मोठ्या किमतीला विकल्या जात. वाटेत एकमेकांना भेटले, की हे पाणीवाले “राम राम” म्हणत. इंग्रजी न्यायालयेही हिंदूंना शपथ देण्यासाठी हे पाणी वापरत. २१ जानेवारीला, स्नानाच्या एका मोठ्या पर्वणीला, त्या पुन्हा मेळ्यात गेल्या. एक भिक्षेकरी कमरेइतक्या पाण्यात काट्यांवर बसला होता. माती आणि वाळूच्या चौथऱ्यांवरून दहा-बारा मिशनरी प्रवचन देत होते; प्रत्येकाभोवती लोकांची गर्दी. पार्क्स यांना आपला एक हिंदू नोकर लक्ष देऊन ऐकताना दिसला. त्यांनी त्याला विचारले, काय ऐकलेस? “मला काय कळणार? इंग्रज पाद्री बोलत आहेत.” पार्क्स यांनी त्याला प्रवचन समजावून सांगितले. तो म्हणाला, “ठीक आहे. प्रवचन देणे हे त्यांचे कामच आहे; त्याचे त्यांना पैसे मिळतात. आणखी काय बोलायचे?”
मोठ्या मेळ्यात फॅनी पार्क्स
नदीतल्या राणीसाहेब
पार्क्स ज्यांना “माजी राणी” म्हणतात, त्या राणीसाहेबांनी त्रिवेणीवर तंबू ठोकले होते. आपल्या सख्या आणि लोकांचा मोठा लवाजमा बरोबर घेऊन त्या स्नानासाठी पुन्हा पुन्हा तिथे येत. हिंदूंच्या धर्माविषयी पार्क्स यांना किती कुतूहल आहे, हे राणीसाहेबांना ठाऊक होते. म्हणून एखादा विशेष विधी असला, की यायचे, असे त्यांनी पार्क्स यांना सांगून ठेवले होते. त्यांच्या लाडक्या सेविका ब्रिजाबाई न चुकता निमंत्रण घेऊन येत. एका सणाला पार्क्स गेल्या, तेव्हा मराठा स्त्रिया तंबूंत जमल्या होत्या. तंबू अगदी गंगेच्या काठावर उभे होते, आणि त्यांच्या कापडी भिंती नदीत दूरवर नेलेल्या होत्या. त्या भिंतींच्या आडोशाला, पुरुषांच्या नजरेआड, राणीसाहेब पाण्यातून चालत पवित्र संगमापर्यंत पोचल्या. तिथे कमरेइतक्या पाण्यात उभ्या राहून त्यांनी प्रार्थना केली. मग त्या पाण्यातून चालत तंबूंकडे परत आल्या. त्यांनी वस्त्रे बदलली, पूजा केली, आणि ब्राह्मणांना भरघोस दक्षिणा दिली. त्यांच्या सगळ्या सख्या त्यांच्याबरोबर संगमापर्यंत गेल्या होत्या. त्या नदीतून ओलेत्या परत आल्या, तेव्हा त्यांची रेशमी, जरीची वस्त्रे अंगाला चिकटली होती; आणि त्या पुतळ्यांसारख्या दिसत होत्या. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फॅनी पार्क्स, ‘वाँडरिंग्ज ऑफ अ पिल्ग्रिम इन सर्च ऑफ द पिक्चरेस्क’, खंड १ (१८५०), पृष्ठे २१२-२१६ आणि प्रकरण २३, ‘द ग्रेट फेअर ॲट अलाहाबाद’, पृष्ठे २५३-२६२; आणि खंड २ (१८५०), पृष्ठे ४८-४९.