भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
पडून पुन्हा उभा राहिलेला स्तंभ
अलेक्झांडरचा स्तंभ?
१६०८ ते १६११ या काळात प्रवासी विल्यम फिंच यांनी “अलाबास” नावाच्या एका गावाबद्दल आणि किल्ल्याबद्दल लिहिले. हे गाव गंगेच्या पलीकडच्या तीरावर होते, आणि “पूर्वी त्याला प्राये म्हणत”. ते पूर्वेतल्या आश्चर्यांपैकी एक मानले जाई. तिथे किल्ला बांधायचा प्रयत्न अनेक पठाण राजांनी केला, पण कोणालाच ते जमले नाही; शेवटी अकबराने त्याचा पाया घातला. यमुना जिथे गंगेला मिळते, त्या टोकावर तो उभा होता. चाळीस वर्षे त्याचे बांधकाम चालले होते, आणि तरी ते अजून पुरे झाले नव्हते. ऐकिवात असे होते, की वीस हजार माणसे कित्येक वर्षे त्यावर राबत होती. त्याच्या उंच तांबड्या भिंतींच्या आत, दोन देखण्या दरवाजांतून गेल्यावर, एक सुंदर चौक होता. त्यात दगडाचा एक स्तंभ उभा होता. जमिनीवर तो पन्नास हात उंच होता, आणि जमिनीत इतका खोल रोवलेला, की त्याचे दुसरे टोक सापडत नव्हते. लोकांनी त्यांना जे सांगितले, त्यावरून तो अलेक्झांडरने उभारलेला दिसत होता; किंवा गंगेमुळे ज्याला पुढे जाता आले नाही, अशा एखाद्या दुसऱ्या मोठ्या विजेत्याने. तो अलेक्झांडरचा नव्हता. १८६२-६३ मध्ये अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी या जागेची पाहणी केली, तोवर प्रयागचे जुने नगर पूर्णपणे नाहीसे झाले होते. त्याचे उरलेले एकमेव हिंदू स्मारक म्हणजे हा स्तंभ. त्याच्यावर तीन राज्यकर्त्यांचे शब्द होते: अशोक राजे, समुद्रगुप्त, आणि मुघल बादशहा जहांगीर. त्या प्रत्येकाने आपापल्या वेळी तो उभा केला होता.
पडून पुन्हा उभा राहिलेला स्तंभ
अशोकांचा स्तंभ
बुद्धांच्या शिकवणीच्या प्रसाराविषयीचे आपले आज्ञालेख त्याच्यावर कोरावेत, म्हणून अशोकांनी इसवी सनापूर्वी तिसऱ्या शतकात हा स्तंभ उभारला. घासून गुळगुळीत केलेल्या वालुकाश्माचा हा एकसंध, गोल खांब पस्तीस फूट लांब आहे. त्याचा माथा हरवला आहे. एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते त्याच्यावर बहुधा एखादा सिंह, किंवा तशीच एखादी आकृती असावी. त्याच्यावर अशोकांचे सहा आज्ञालेख आहेत, आणि सुरुवातीला कौशांबीच्या शासकांना उद्देशून एक संबोधन. कौशांबी हे यमुनेकाठचे एक जुने नगर, इथून सुमारे अठ्ठावीस मैलांवर. म्हणून असे सुचवले गेले आहे, की हा स्तंभ आधी कौशांबीला उभा असावा. दिल्लीच्या सुरुवातीच्या मुसलमान राजांपैकी एखाद्याने तो पुढे प्रयागला आणला असावा; अशोकांचे आणखी दोन स्तंभ दिल्लीला आणले गेले, तसा. कनिंगहॅम यांचे मत असे, की तो मुळात बहुधा आजच्या जागेपासून फार दूर नसलेल्या ठिकाणीच उभा असावा. आणि नेव्हिल यांना आढळले, की तो मुळात कुठे उभा होता, हे काहीच कळू शकत नव्हते. सातव्या शतकात चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांनी प्रयागचे वर्णन केले, पण कोणत्याही स्तंभाचा उल्लेख केला नाही. कदाचित त्या यात्रेकरूच्या काळात तो उभाच नसावा, असे कनिंगहॅम यांना वाटले. या स्तंभावरचे अशोकांचे आज्ञालेख याच संकेतस्थळावरच्या ‘अशोकाचे शिलालेख’ या पुस्तकात पूर्ण दिले आहेत.
पडून पुन्हा उभा राहिलेला स्तंभ
“जणू पृथ्वीचा बाहू”
अशोकांनंतर काही काळाने हा स्तंभ पाडला गेला. गुप्त राजांपैकी समुद्रगुप्तांनी तो पुन्हा उभा केला. त्याच्यावर त्यांच्या स्तुतीचे एक दीर्घ काव्य कोरले गेले. ते त्यांचे मंत्री हरिषेण यांनी रचले होते; हरिषेण स्वतःला आपल्या स्वामींच्या चरणांचा दास म्हणवतात. ते काव्य अशा एका राजांचे वर्णन करते, जे शंभर लढायांत कुशल होते, आणि ज्यांचा एकच साथीदार होता: स्वतःचा बाहू. परशू, बाण, भाले आणि तलवारी यांच्या शंभर जखमांच्या खुणांनी त्यांचे शरीर शोभत होते. दक्षिणेचे राजे त्यांनी कैद केले, आणि पुन्हा मुक्त केले. आर्यावर्तातल्या नऊ राजांचा, ज्यांची नावे काव्य देते, आणि इतर अनेकांचा त्यांनी बळाने समूळ उच्छेद केला; आणि वनप्रदेशातल्या सर्व राजांना आपले सेवक बनवले. सीमेवरचे राजे त्यांना सर्व कर भरत, आणि दूरदूरच्या देशांतले व बेटांवरचे लोक त्यांना कन्या भेट म्हणून पाठवत. आणि ते काव्य त्या दगडाबद्दलही बोलते. “हा उंच स्तंभ” म्हणजे “जणू पृथ्वीचा बाहू”; इंद्रलोकाला गेलेल्या समुद्रगुप्तांची कीर्ती तो जगाला सांगतो. पशुपती देवांच्या जटांतून मुक्त झालेल्या गंगेच्या पाण्यासारखी ती कीर्ती तिन्ही लोकांना पावन करते. आपल्या काव्याबद्दल हरिषेण म्हणतात: “सर्व प्राणिमात्रांचे हित आणि सुख त्यातून होवो!”
पडून पुन्हा उभा राहिलेला स्तंभ
आडवी कोरलेली नावे
स्तंभ जमिनीवर कधी पडलेला होता, हे आपल्याला कसे कळते? येणाऱ्या-जाणाऱ्यांनी त्याच्यावर कोरलेल्या नावांवरून. जुन्या लिपीतली काही नावे वर-खाली धावतात, बाकीच्या लेखांशी काटकोनात, हे जेम्स प्रिन्सेप यांच्या लक्षात आले. स्तंभ उभा असताना कोणीही ती तशी कोरू शकले नसते. ती हाताला पोचलीच नसती; आणि आपले नाव मिरवू पाहणारा कोणीही ते कोणाला वाचता येणार नाही, अशा जागी कोरत नाही. म्हणजे अशोकांनंतर कधीतरी स्तंभ पाडला गेला होता. अशा रीतीने दगडानेच आपला इतिहास सांगितला. समुद्रगुप्तांनंतर तो बहुधा उभा राहिला; प्रिन्सेप यांच्या शब्दांत, “मुसलमानांच्या मूर्तिभंजक आवेशाने” तो पुन्हा उलथवला जाईपर्यंत. त्याच्या एका बाजूवर, म्हणजे तो आडवा पडलेला असताना आकाशाकडे असलेल्या बाजूवर, १३६३ पासून सुमारे १६६० पर्यंतच्या तारखांसह नावे आहेत. त्यांतले एक नाव राजा बिरबल यांचे आहे. ते १५७५ मध्ये माघ मेळ्यासाठी अलाहाबादला आले होते. तेव्हा स्तंभ जमिनीवर पडलेला असला पाहिजे. त्या साऱ्या कोरण्याने नुकसानच झाले. ओळींवर आणि ओळींच्या मधे मध्ययुगात कोरलेल्या मजकुरामुळे, आणि दगडाचे पापुद्रे निघाल्यामुळे, समुद्रगुप्तांच्या काव्याचा वरचा भाग फार खराब झाला. एक मोठी भेगही त्यातून खालपर्यंत गेली आहे.
पडून पुन्हा उभा राहिलेला स्तंभ
बादशहा आणि अभियंता
मग तिसऱ्या राज्यकर्त्याने तो उभा केला. मुघल बादशहा जहांगीर याने १६०५ मधल्या आपल्या राज्यारोहणाच्या स्मरणार्थ हा स्तंभ पुन्हा उभा केला. त्याने तो किल्ल्याच्या मधोमध बसवला, आणि त्याच्यावर स्वतःचा लेख कोरवला. १७९८ पर्यंत तो तिथे उभा होता. त्या वर्षी जनरल किड अलाहाबादचा किल्ला मजबूत करत होते. दरवाजाजवळच्या त्यांच्या नव्या तटबंदीच्या आड तो येत होता, म्हणून त्यांनी तो पाडला. प्रिन्सेप यांनी त्यांचे नाव जनरल गार्स्टिन दिले होते. ती चूक आहे, असे कनिंगहॅम यांचे मत होते. त्यांनी किड यांना “तो विध्वंसक अभियंता” म्हटले. शहराच्या थोडे खाली, यमुनेकाठच्या किडगंज या उपनगरात त्यांचे नाव अजून टिकून आहे. स्तंभ जमिनीवर पडलेला असतानाही लोक त्याच्यावर आपली नावे कोरतच राहिले; प्रिन्सेप यांच्या शब्दांत, “भक्तीने किंवा कुतूहलाने केलेल्या भेटींची नोंद ठेवण्याच्या हौसेपायी”. संवत १८०० आणि त्यापुढच्या तारखा असलेली, नागरी अक्षरांत ओबडधोबडपणे कोरलेली काही नावे हेच दाखवत होती.
पडून पुन्हा उभा राहिलेला स्तंभ
भुसा भरलेला पूडल
१८३८ मध्ये इंजिनिअर्स दलातले कॅप्टन एडवर्ड स्मिथ यांनी स्तंभ पुन्हा एकदा उभा केला, आणि त्याच्यासाठी नवा माथा घडवला. आधी त्यावर एक नक्षीदार फूल बसवायचे ठरले होते. पण स्तंभाच्या माथ्यावर पूर्वी एक सिंह होता, अशी लोकांत परंपरा होती. म्हणून एशियाटिक सोसायटीच्या एका समितीने विनंती केली, की नवा माथा शक्य तितका जुन्यासारखा बनवावा; बखरा आणि लौरिया इथल्या जुन्या स्तंभांसारखा. कनिंगहॅम यांनी त्या दोन स्तंभांवरचे सिंह पाहिले होते, आणि त्यांना ते फार आवडले होते. ते खरेखुरे सिंह होते: अर्धवट दबून बसलेले, मान उंचावलेले, जबडा उघडा. आणि त्यांना तोलून धरण्यासाठी त्यांचे माथे धिटाईने बाहेर फुगत गेले होते. त्यांच्या मते, स्मिथ यांचा माथा “साफ फसलेला” होता. तो वरच्या बाजूला निमुळता होत गेला होता; त्याच्यावर स्तंभापेक्षाही अरुंद अशी एक शिळा होती; आणि तिच्यावरचा प्राणी लहानसा, आडवा पडलेला होता. “खरे तर, फुलांच्या उलट्या ठेवलेल्या कुंडीवर खोचलेला, भुसा भरलेला पूडल कुत्राच तो मला वाटतो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: विल्यम फॉस्टर (संपादक), ‘अर्ली ट्रॅव्हल्स इन इंडिया १५८३-१६१९’ (१९२१), पृष्ठे १७७-१७८ (विल्यम फिंच, १६०८-११); अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे २९८-३००, त्यातील जेम्स प्रिन्सेप (१८३७) यांच्या उद्धरणांसह; जे. एफ. फ्लीट, ‘इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ द अर्ली गुप्त किंग्ज’ (‘कॉर्पस इन्स्क्रिप्शनम इंडिकॅरम’ खंड ३, १८८८), पृष्ठे २ आणि १०-१७; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘अलाहाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९११), प्रकरण ५, पृष्ठ १६६ सह. कनिंगहॅम अशोकांच्या स्तंभाचा काळ सुमारे इ.स.पू. २४० देतात, आणि तो शेवटचा उभा केल्याचे वर्ष १८३८; नेव्हिल इ.स.पू. २३२ आणि १८३३ देतात. नेव्हिल बिरबल यांच्या भेटीचे वर्ष १५७५ देतात, आणि दुसऱ्या एका ठिकाणी १५७६. त्यांच्या मते स्तंभ बहुधा अलाउद्दीन खिलजीच्या काळापर्यंत उभा होता, आणि फिरोजच्या काळात थोडा काळ पुन्हा उभा राहिला.