भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
प्रयागहून गंगेची कावड
प्रयागला न जाऊ शकलेली राणी
मराठी प्रवासी विष्णुभट गोडसे प्रयागला पोचू न शकलेल्या एका राणीविषयी सांगतात. साहेबाने, म्हणजे रेसिडेंटने, राणी लक्ष्मीबाईंचे राज्य घेतले होते; पण त्यांच्या वाड्याला आणि मालमत्तेला त्याने हात लावला नव्हता. राणींनी केशवपनासाठी पवित्र प्रयागला जायची परवानगी त्याच्याकडे मागितली. साहेबाने सांगितले, “विलायतेचे हुकुमासिवाय जाणे नाही.” आम्ही विलायतेला लिहून पाठवले आहे, आणि तुमचे पेन्शन काय असावे, तेही तिकडे लिहिले आहे, असेही तो म्हणाला. पुढे पुन्हा “क्षौर करण्यास प्रयागास जाण्याकरिता हुकूम मागू लागले तोही मिळाला नाही.” गोडसे स्वतः काशीनंतर घरी परतताना प्रयागला आले. मुहूर्त पाहून त्यांनी काशी सोडली, आणि प्रयागला ते तारागंजात उतरले. तिथे त्यांनी ऐपतीप्रमाणे यात्रेचे विधी केले, ब्राह्मणभोजन घातले, आणि प्रयागमधल्या सगळ्या देवांचे दर्शन घेतले, सगळी तीर्थे केली.
प्रयागहून गंगेची कावड
शास्त्रीबाबांचा निर्णय
एके दिवशी गोडसे आणि त्यांचे सोबती पुरुषोत्तमशास्त्री बाबांच्या भेटीला गेले. शास्त्रीबाबा “वेदशास्त्र संपन्न” होते, आणि त्यांची आधीची ओळख होती. ते पोचले, तेव्हा शास्त्रीबाबांसमोर ‘त्रिस्थळी सेतु’ हा धर्मशास्त्राचा ग्रंथ उघडा होता. मुलांनी गंगा आणून आईवडिलांना स्नान घालण्याविषयी त्यात काय सांगितले आहे, ते शास्त्रीबाबा समजावून सांगत होते. गोडसे यांनी त्यांना नियम विचारला: “आम्हास कावड गंगेची येथे भरून घरी देशी नेणे आहे. त्याजबद्दल आपण शास्त्रार्थ सांगावा.” शास्त्रीबाबांनी सांगितले: इथे प्रयागला गंगेचे पाणी कावडीत भरावे, कावड खांद्यावर घ्यावी, आणि पायांत जोडा न घालता चालावे. हे यथाविधी केले, तर रामेश्वराच्या यात्रेचे फळ मिळते. ज्यांचे आईवडील हयात असतील, त्यांनी गंगा घरी नेऊन त्यांना तिच्या पाण्याने स्नान घालावे. मुलाच्या खांद्यावरून घरी आलेल्या गंगेने ज्याचे स्नान झाले, तो “कृतार्थ होतो”. आणि दोघांनाही मोठे पुण्य लाभते. मग शास्त्रीबाबा त्यांना म्हणाले, “पुत्रधर्म तुम्ही केला. कारण त्याणी येऊन ज्या ज्या यात्रा करावयाच्या त्या त्या तुम्ही त्यांच्या उद्देशे केल्या.”
प्रयागहून गंगेची कावड
प्रयागराजाला नमस्कार
काही लोक म्हणत, कावडीने गंगा घरी नेणे फार कठीण आहे. ते सांगत, एखाद्या दिवशी पहाटेपासूनच गंगा जड होते, आणि कावड उचलेनाशी होते. अशा पुष्कळ गोष्टी गोडसे यांच्या कानावर आल्या. पण त्यांनी मनाशी ठरवले, आईवडिलांच्या पुण्याने हे काम सिद्धीला जाईल. घरी न्यायला त्यांच्याजवळ दुसरे काही मोलाचे नव्हते. ते लिहितात, “आम्हास बराबर घरी नेण्यास अर्थ नाही, यास्तव गंगाबाईंस नेली पाहिजे.” आधी ते जवळच्या विंध्यवासिनी देवीच्या दर्शनाला गेले, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी प्रयागला परत आले. तिथे त्यांनी कावड विकत घेतली. उपाध्यायांच्या सांगण्याप्रमाणे त्यांनी गंगेची पूजा केली, आणि सगळे विधी यथाविधी केले. कुप्यांत गंगाजल भरले, त्या गवतात गुंडाळून कावडीत ठेवल्या, आणि कावड बंद केली. वाटेसाठी त्यांनी स्वतःला काही नेम घालून घेतले. श्राद्धादी संस्कारांचे अन्न घ्यायचे नाही; दुसऱ्याचे शुद्ध अन्न मिळाले तरच घ्यायचे. पायांत जोडा न घालता अनवाणी चालायचे, आणि पागोटे घालायचे नाही. पुढे वाटेत, बऱ्याच दिवसांनी, एका स्त्रीमुळे आलेल्या प्रसंगाने गोडसे फार घाबरून गेले. प्रयागला गंगा भरल्या दिवसापासून देवाने त्यांचे व्रत निभावून नेले होते. त्यांच्या मनात आले, “ईश्वर निभावील ते खरे”; आणि “क्षणभर सुखाकरिता व्रत मोडणे हे बराबर नाही.” आषाढ शुद्ध पंचमीला शुभ मुहूर्तावर ते गंगा घेऊन ब्रह्मावर्त क्षेत्राकडे निघाले. निघण्याआधी गोडसे आणि त्यांच्या सोबत्यांनी “प्रयागराजास नमस्कार” केला. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: विष्णुभट गोडसे, ‘माझा प्रवास’ (मराठी, १९०७), पृष्ठे १६५-१६८ आणि १७४, मूळ मराठीवरून; राणींच्या विनंतीची हकीकत त्यांच्या झाशीच्या प्रकरणातून घेतली आहे. गोडसे आपल्या एका सोबत्याचे नाव देतात: राहाळकर. शास्त्रीबाबांच्या निर्णयात दशाश्वमेध घाटाचे नाव आहे, आणि गोडसे आपल्या कुप्यांचे माप “दोन रुद्र” असे सांगतात. शास्त्रीबाबांच्या निर्णयातले काही शब्द जुन्या छपाईत नष्ट झाले आहेत.