भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
संगमावर ह्युएनत्संग आणि अल-बिरूनी
झाडाखालची हाडे
सातव्या शतकात चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग प्रयागला आले. गंगा आणि यमुना जिथे मिळतात, ते हे प्रसिद्ध तीर्थ. इथली जमीन सुपीक होती; धान्य आणि फळे भरपूर होती. लोक सौम्य स्वभावाचे होते, आणि त्यांना विद्येची आवड होती. पण ते “पाखंडाकडे फार झुकलेले” होते, आणि पाखंडी लोक इथे पुष्कळ होते. राजधानीच्या नैर्ऋत्येला अशोक राजांनी बांधलेला एक स्तूप उभा होता. त्याच्या भिंती अजूनही १०० फुटांहून उंच होत्या. इथेच पूर्वी तथागतांनी, म्हणजे बुद्धांनी, पाखंड्यांवर विजय मिळवला होता. नगराच्या मधोमध एक देऊळ होते. ते सुंदर सजवलेले होते, आणि तिथल्या अनेक चमत्कारांमुळे प्रसिद्ध होते. तिथल्या नोंदी सांगत, या देवळात एक दमडी दिली, तर दुसरीकडे हजार सुवर्णमुद्रा दिल्याहूनही अधिक पुण्य मिळते. आणि आपल्या जिवाची पर्वा न करता जो या देवळात आपले जीवन संपवतो, त्याला स्वर्गात अखंड सुख मिळते. देवळाच्या सभामंडपासमोर एक मोठे झाड होते. त्याच्या फांद्या दूरवर पसरल्या होत्या, आणि त्याची दाट सावली पडे. या प्रथेमुळेच प्रेते खाणाऱ्या एका पिशाचाने तिथे आपले घर केले होते. झाडाच्या डावीकडे आणि उजवीकडे हाडांचे ढीग पडले होते. देवळात येणाऱ्या माणसाला सगळे काही जीव देण्याकडेच ओढत होते: पाखंडी त्याला चिथावत, आणि ते पिशाच त्याला भुलवत. “फार पूर्वीपासून आजपर्यंत ही खोटी प्रथा चालत आली आहे.”
संगमावर ह्युएनत्संग आणि अल-बिरूनी
“या भाग्यवान जागेवरून”
थोड्याच काळापूर्वी एक ब्राह्मण त्या देवळात आला. तो मोठा विद्वान होता, आणि त्याची बुद्धी तल्लख होती. तिथल्या सगळ्या लोकांना हाक मारून तो म्हणाला, “लोकहो, तुमचे मार्ग वाकडे आहेत, आणि मन उलटे. तुम्हाला वळवणे आणि पटवणे फार कठीण आहे.” मग तो त्यांच्याबरोबर त्यांच्या यज्ञांत सामील झाला. पुढे त्यांचे मन वळवावे, असा त्याचा हेतू होता. मग तो त्या झाडावर चढला. खाली आपल्या मित्रांकडे पाहून तो म्हणाला, “मी मरणार आहे. पूर्वी मी म्हणत होतो, यांची शिकवण खोटी आणि दुष्ट आहे. आता मी म्हणतो, ती चांगली आणि खरी आहे. स्वर्गातले ऋषी आकाशात संगीत वाजवत मला बोलावत आहेत. या भाग्यवान जागेवरून मी आपला हा क्षुद्र देह खाली टाकणार आहे.” मित्रांनी त्याला थांबण्याची विनवणी केली, पण तो ऐकेना. म्हणून झाडावर तो जिथे होता, त्याच्या खाली त्यांनी आपली वस्त्रे पसरली. तो खाली पडला, आणि वाचला. शुद्धीवर आल्यावर तो म्हणाला, “आकाशात देव मला बोलावताहेत, असे मला दिसल्यासारखे वाटले. पण या झाडातल्या दुष्ट पिशाचाच्या डावामुळे स्वर्गाचे सुख माझ्या हातून निसटले.”
संगमावर ह्युएनत्संग आणि अल-बिरूनी
रोज शेकडो
दोन नद्यांच्या संगमावर रोज कित्येक शेकडो माणसे स्नान करत, आणि प्राण सोडत. त्या देशातल्या लोकांची अशी समजूत होती. ज्याला स्वर्गात जन्म हवा, त्याने उपवास करून आहार एका तांदळाच्या दाण्यापर्यंत आणावा; आणि मग त्या पाण्यात बुडून जीव द्यावा. इथे स्नान केले, की पापाचा प्रत्येक डाग धुतला जातो, असे ते म्हणत. म्हणून दूरदूरच्या प्रदेशांतून लोक येत, आणि इथे मुक्काम करत. सात दिवस ते काहीही खात नसत, आणि मग आपले जीवन संपवत. माकडे आणि डोंगरातली हरणेसुद्धा नदीकाठी जमत. काही स्नान करून निघून जात; काही उपवास करून मरत. एकदा शीलादित्य राजे दान वाटत होते. तेव्हा नदीकाठी एका झाडाखाली एकटे राहणारे एक माकडही अन्न सोडून बसले. काही दिवसांनी ते उपासमारीने मेले. नदीच्या मधोमध तपस्व्यांनी एक उंच खांब उभारला होता. सूर्य मावळायला लागला, की ते त्याच्यावर चढत. एका हाताने आणि एका पायाने खांबाला धरून, दुसरा हात आणि पाय ते हवेत ताणून धरत. असे ते लोंबकळत राहत; डोळे सूर्यावर खिळलेले, आणि सूर्य मावळत जाई तसे त्याच्याबरोबर मान फिरवत; अंधार पडेपर्यंत. कित्येक डझन तपस्वी हे व्रत करत. जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटावे, ही त्यांची आशा. आणि पुष्कळ जण हे व्रत कित्येक दशके करत राहिले.
संगमावर ह्युएनत्संग आणि अल-बिरूनी
प्रयागचे झाड
अल-बिरूनी तिथे कोणत्याही नगराचे नाव घेत नाहीत; फक्त एका झाडाचे. कनौजहून यमुना आणि गंगा यांच्यामधून दक्षिणेकडे जाणारा वाटसरू शेवटी “प्रयागच्या झाडा”पाशी पोचतो. तिथे यमुना गंगेला मिळते. आणि तिथे “हिंदू नाना प्रकारच्या यातना देऊन स्वतःला छळतात”. ते झाड वट जातीचे एक मोठे झाड आहे. त्याच्या काही फांद्या, सगळ्या झाडांच्या असतात तशा, वर वाढतात. काही मात्र मुळांसारख्या खाली वाढतात, पानांशिवाय. त्यातली एखादी जमिनीत शिरली, की तो एक खांबच बनतो; ज्या फांदीतून तो फुटला, तिला तोलून धरणारा. त्यांच्या मते, निसर्गाने हे मुद्दाम असे योजले आहे; कारण या झाडाच्या फांद्या फार दूरवर पसरतात. इथे ब्राह्मण आणि क्षत्रिय त्या झाडावर चढून गंगेत उड्या टाकत, आणि आपला जीव देत.
संगमावर ह्युएनत्संग आणि अल-बिरूनी
नद्यांनी गिळलेले मैदान
१८६२-६३ मध्ये अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी ह्युएनत्संग यांच्या मागोमाग प्रयागपर्यंतचा मार्ग शोधला. याच ठिकाणी, शतकांनंतर, अकबराने आपला अलाहाबादचा किल्ला बांधला. यात्रेकरूच्या काळात नगर आणि संगम यांच्यामध्ये वाळूचे एक मोठे मैदान होते; दोन मैल घेराचे. ते झाड नगराच्या मधोमध होते, म्हणजे पाण्यापासून किमान एक मैल दूर. पण नऊ शतकांनंतर, अकबराच्या राज्याच्या सुरुवातीला, अब्दुल कादिर “ज्या झाडावरून लोक नदीत उड्या टाकतात, त्या झाडा”चा उल्लेख करतो. म्हणजे दोन्ही नद्यांनी हळूहळू ते सारे वाळूचे मैदान वाहून नेले होते, असा कनिंगहॅम यांचा निष्कर्ष. नगराचा घास घेत घेत नद्या पुढे सरकल्या होत्या; इतक्या, की ते पवित्र झाड अगदी पाण्याच्या काठावर येऊन उभे राहिले. तोपर्यंत ते जुने नगर कधीच ओस पडले होते. अबू रिहान हा एक जुना लेखक. त्याची ही नोंद कनिंगहॅम बहुधा गझनीच्या महमूदाच्या काळातली मानतात. अबू रिहान फक्त “झाडा”चा उल्लेख करतो, प्रागच्या नगराचा नाही. यावरून कनिंगहॅम यांना वाटले, की अबू रिहानच्या काळातही नगर ओस पडलेले होते. त्यांच्या माहितीप्रमाणे, अकबराने ते नव्याने वसवेपर्यंत कोणत्याही मुसलमान इतिहासग्रंथात त्याचे नाव पुन्हा येत नाही.
संगमावर ह्युएनत्संग आणि अल-बिरूनी
अंधार आणि गूढ
यात्रेकरूने वर्णन केलेले झाड म्हणजेच प्रसिद्ध अक्षयवट, “कधीही न सुकणारा वड”, याबद्दल कनिंगहॅम यांना फारशी शंका नव्हती. त्यांच्या काळीही अलाहाबादला त्याची पूजा होत होती. तोपर्यंत ते जमिनीखाली गेले होते. अलाहाबादच्या किल्ल्यात, खांबांच्या एका चौकाच्या एका बाजूला, ते होते; अशोक आणि समुद्रगुप्त यांच्या दगडी स्तंभाच्या बरोबर उत्तरेला. ह्युएनत्संग यांनी वर्णन केलेल्या देवळाचे उरलेले अवशेष म्हणजे हाच चौक, असे त्यांचे मत होते. झाड आणि देऊळ एके काळी जमिनीच्या मूळ पातळीवरच उभे असले पाहिजेत. पण भोवती कचरा साचत गेला, आणि हळूहळू ते मातीत गाडले गेले. शेवटी देवळाचा सगळा खालचा भाग जमिनीखाली गेला. वरचा भाग तर फार पूर्वीच काढून नेला गेला होता. आता अक्षयवटापर्यंत जायचा एकच मार्ग होता: खाली उतरणाऱ्या पायऱ्या, आणि त्या संपल्या की खांबांचे एक चौकोनी अंगण. एके काळी हा चौक वरून उघडा असावा, असे दिसत होते. आता तो बंद केला होता; कनिंगहॅम यांच्या शब्दांत, “त्या पवित्र वडासाठी अंधार आणि गूढ राखावे, म्हणून”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८४), पुस्तक ५, पृष्ठे २३०-२३४; अल-बिरूनी यांचा भारतावरचा ग्रंथ, ई. सी. सखाऊ यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८८), पृष्ठ २००, आणि खंड २ (१८८८), प्रकरण ७३, पृष्ठे १७०-१७१; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे २९६-२९८. अल-बिरूनी कनौजहून येणाऱ्या वाटेवर हे झाड बरहमशीलच्या पुढे १२ फरसख अंतरावर सांगतात. कनिंगहॅम अबू रिहानची नोंद रशीदुद्दीनच्या ‘जामिउत्तवारीख’मधून घेतात, आणि अकबराच्या किल्ल्याच्या पायाभरणीचे वर्ष हिजरी ९८२ (इ.स. १५७२) देतात.