भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
शहजादा सलीमचा दरबार आणि खुसरोच्या आईचा मृत्यू
“एकटाच दरबारात ये”
बादशहा अकबराला बातमी पोचली: त्याचा मुलगा शहजादा सलीम घोडदळाची फौज घेऊन दरबाराकडे निघाला आहे, आणि त्याच्या मनात “वाईट हेतू” आहेत. नववर्षाच्या वेळी सलीमने अलाहाबादहून अर्ज पाठवला होता. वडिलांपासून इतके दूर असल्यामुळे आपले मन बेचैन आहे, असे त्याने लिहिले होते, आणि येऊन उंबरठ्याचे चुंबन घेण्याची परवानगी मागितली होती. तो अर्ज मनापासूनचा वाटला नाही, म्हणून नामंजूर झाला. अकबराच्या कारकिर्दीची बखर ही हकीकत अशी सांगते. यमुना जिथे गंगेत मिळते, तिथे अलाहाबाद वसले होते. आणि तिथे, दोन नद्यांमधल्या टोकावर, अकबर एक मोठा किल्ला बांधत होता. १५९७ मध्ये अकबराने त्या प्रांताचा कारभार आपला दुसरा एक मुलगा, शहजादा दानियाल, याच्याकडे दिला. दोन वर्षांनी त्याची जागा सलीमने घेतली; हाच पुढे बादशहा जहांगीर झाला. तो तिथे स्वतंत्र राजासारखा राज्य करू लागला. जुनी इनामे त्याने आपल्या पाठीराख्यांना वाटली, आणि अकबराचे नाव नसलेली नाणी पाडली. प्रवासी विल्यम फिंच स्पष्टच लिहितात: “शा सलीम आपल्या पित्याविरुद्ध बंड करून उठला, तेव्हा तो याच किल्ल्यात राहिला.” आता अकबराचा हुकूम सुटला. शहजाद्याने हे ध्यानात घ्यावे, की त्याचे सुख आणि भले अलाहाबादला परत जाण्यातच आहे. त्याला खरोखरच सेवा करायची असेल, तर त्याने एकट्याने दरबारात यावे. सलीमचा बेत फसला. ओशाळून तो इटाव्याजवळून अलाहाबादला परत फिरला.
शहजादा सलीमचा दरबार आणि खुसरोच्या आईचा मृत्यू
“अलाहाबादला जाऊन मौज करावी”
सलीमला पूर्वी एकदा राण्यांचे पारिपत्य करायला पाठवले होते. तेव्हा तो बहकला होता, आणि हुकुमाशिवाय घाईघाईने अलाहाबादला निघून गेला होता. अकबराने तीच कामगिरी त्याला पुन्हा सोपवली. २१ मिहरला, दसऱ्याच्या सणाला, मोलाचा उपदेश देऊन त्याने त्याला रवाना केले. बखर या शहजाद्याला मौजेचा शौकीन म्हणते. तो राजधानीपासून दहा कोस गेला. मग तो हरकती काढू लागला: आपली फौज फार थोडी आहे, आणि सामग्री अपुरी आहे. तो फतहपूरच्या पुढे गेलाच नाही. अकबराने या सबबी मान्य केल्या; वरवर मोठ्या मेहेरबानीने. त्याने निरोप पाठवला: ज्योतिषी अशुभ सांगत असताना आता परत येणे योग्य नाही. शहजाद्याने शुभ मुहूर्तावर निरोप घेतला आहे; तेव्हा “त्याने अलाहाबादला जाऊन मौज करावी, हेच बरे.” सलीमने हा निरोप आनंदाने स्वीकारला. मद्य पीत, मौज करत, त्याने मथुरेजवळच्या उतारावरून यमुना ओलांडली, “आणि तो मजेत निघून गेला.” काही वर्षांनी फिंच यांनी हा किल्ला पाहिला. तेव्हा राजाचे महाल तीन मजली होते, आणि प्रत्येक छतावर नाना रंगांत चित्रकाम केलेले होते. नदीच्या बाजूला सज्जे होते. तिथे बसून राजा आणि त्याच्या स्त्रिया यमुनेला “गंगेला आपली खंडणी भरताना” पाहत. त्यांच्या खाली सुरूच्या झाडांची एक बाग होती, आणि तिथून नावांपर्यंत खासगी पायऱ्या उतरत होत्या.
शहजादा सलीमचा दरबार आणि खुसरोच्या आईचा मृत्यू
मद्य, मग अफू
अलाहाबादला सलीम दारू आणि रंगेलपणाच्या आहारी गेला होता, असे म्हणतात; आणि आपला थोरला मुलगा खुसरो याच्याशी त्याची कडाक्याची भांडणे होत. बखरीच्या हकीकतीत, मद्याचा प्याला त्याच्या ओठांपासून कधी दूर होत नसे. सवय झाली, तसा तो अधिक पिऊ लागला, पण नशा कमी चढू लागली. म्हणून त्याने अफूही सुरू केली. या दुहेरी नशेत तो किरकोळ अपराधांसाठी प्राणघातक शिक्षा फर्मावू लागला. आपल्या वाकनिसाचे, म्हणजे नोंदी लिहिणाऱ्याचे, कातडे त्याने आपल्या डोळ्यांदेखत जिवंतपणी सोलवले. आपल्या एका हुजऱ्याला त्याने खच्ची करवले, आणि एका नोकराला मरेपर्यंत मारवले. असे म्हणतात, हे तिघे प्रेमाने एकमेकांशी बांधलेले होते, आणि एकत्र पळून गेले होते. त्यांना पकडून शहजाद्यासमोर आणले, तेव्हा त्याचा संताप भडकलेला होता. हे ऐकून अकबराला दुःख झाले. तो म्हणाला, “आमच्या राजवटीत आम्ही मुंगीलाही इजा करायचा प्रयत्न केला नाही. मेलेल्या मेंढराचेसुद्धा कातडे सोलले जावे, हे आम्हाला मान्य नाही. मग आमच्या आदरणीय पुत्राने असली कृत्ये करायचे धाडस कसे केले? आणि देवाने उभारलेले मोडायला तो कसा धजावला?” बखरीचे भाषांतरकार एच. बेव्हरिज नोंदवतात, की मुतमिद खान आणि खाफी खान हे आणखी दोन इतिहासकारही हीच कथा सांगतात: “ही भयंकर कथा खरी आहे.” त्यांच्या मते ते तिघे बहुधा शहजादा दानियालला जाऊन मिळायला निघाले होते.
शहजादा सलीमचा दरबार आणि खुसरोच्या आईचा मृत्यू
अलाहाबादला पाठवलेले शिर
कित्येक वर्षांनी, बादशहा जहांगीर झाल्यावर, सलीमने स्वतःच आपल्या आठवणींत त्या दिवसांतल्या आणखी एका कृत्याची हकीकत लिहिली. अकबराच्या कारकिर्दीच्या अखेरीस शेख अबुल फजलला दख्खनमधून दरबारात परत बोलावले गेले. हा शेख “ज्ञानात आणि विद्येत” हिंदुस्थानातल्या शेखजाद्यांमध्ये श्रेष्ठ होता. जहांगीरच्या दृष्टीने, शेखच्या मनात सलीमबद्दल प्रामाणिक भावना नव्हत्या; तो उघडपणे आणि खासगीतही सलीमविरुद्ध बोलत असे. कारस्थानी लोकांनी अकबराचे मन मुलाविरुद्ध आधीच कलुषित केले होते. शेख बादशहापर्यंत पोचला, तर आणखीच गोंधळ होईल, आणि आपल्याला पित्याची मर्जी मिळण्याची वाट बंद होईल, याची सलीमला खात्री होती. “त्याला दरबारात येण्यापासून रोखणे भाग होते.” शेखचा रस्ता राजा वीरसिंहदेव यांच्या मुलखातून जात होता. ते बुंदेला राजपूत होते, आणि त्या वेळी बंड करून उठले होते. सलीमने राजांना निरोप पाठवला: त्या “फितुरी माजवणाऱ्याला” अडवून ठार केले, तर शहजाद्याकडून त्यांच्यावर सर्व प्रकारची मेहेरबानी होईल. “देवाच्या कृपेने” राजांनी शेखची वाट अडवली, थोड्याशा लढाईनंतर त्याची माणसे पांगवली, आणि त्याला ठार केले. “त्यांनी त्याचे शिर अलाहाबादला माझ्याकडे पाठवले.” या प्रकाराने अकबर संतापला. पण जहांगीरच्याच हकीकतीत, अखेरीस त्या कृत्यामुळेच तो निर्धास्त मनाने पित्याकडे जाऊ शकला, आणि हळूहळू बादशहाचा राग निवळला. म्हणूनच पुढे जहांगीरने वीरसिंहदेवांना तीन हजारीचा दर्जा दिला.
शहजादा सलीमचा दरबार आणि खुसरोच्या आईचा मृत्यू
राजपूत पत्नी
खुसरोची आई ही सलीमची पहिली पत्नी. अगदी तारुण्याच्या सुरुवातीलाच त्याचे त्यांच्याशी लग्न झाले होते. त्या राजपूत सरदार राजा मानसिंग यांच्या बहीण. खुसरोचा जन्म झाला, तेव्हा सलीमने त्यांना ‘शाह बेगम’ हा किताब दिला. त्यांची सलीमवर इतकी निष्ठा होती, की त्याच्याच शब्दांत, त्या “माझ्या एका केसासाठी हजार मुलगे आणि भाऊ” ओवाळून टाकायला तयार होत्या. खुसरोच्या वागण्याने त्यांना दुःख होई; आणि त्यांचे स्वतःचे भाऊ माधोसिंग यांच्या गैरवर्तनानेही. त्या आपल्या मुलाला पुन्हा पुन्हा पत्रे लिहीत: वडिलांशी प्रामाणिकपणे आणि प्रेमाने वाग. शेवटी काहीच उपयोग नाही, हे त्यांनी पाहिले. मग जहांगीरच्या शब्दांत, “राजपूत स्वभावातच असलेल्या संतापाने आणि स्वाभिमानाने” त्यांनी मरणाचा निश्चय केला. त्यांचे मन पूर्वीही बिथरले होते; त्यांच्या घराण्यात अधूनमधून वेडाची लक्षणे दिसत. हिजरी १०१३ च्या जिल्हेज महिन्यात (इ.स. १६०५) एके दिवशी सलीम शिकारीला गेला होता. तेव्हा त्यांनी बरीचशी अफू गिळली, आणि थोड्याच वेळात त्या गेल्या. चार दिवस सलीमने अन्नपाणी घेतले नाही. अकबराने त्याला प्रेमळ पत्र पाठवले, मानाचा पोशाख पाठवला, आणि स्वतःची पगडी; डोक्यावरून काढली होती, तशीच बांधलेली. त्यामुळे सलीमच्या मनाला शांती मिळाली. फिंच वेगळेच कारण देतात: मुलाच्या बंडाची बातमी ऐकून त्यांनी विष घेतले. एच. आर. नेव्हिल यांच्या हकीकतीत त्या बाप-लेकांच्या भांडणांत खुसरोची बाजू घेत; आणि त्या वादांचा त्यांच्या मनावर इतका परिणाम झाला, की त्यांनी अफूची अतिमात्रा घेतली.
शहजादा सलीमचा दरबार आणि खुसरोच्या आईचा मृत्यू
न हलणारी नाव
नेव्हिल यांच्या हकीकतीत, त्यांच्या मृत्यूमुळे अकबराने मुलाकडे जायचा निश्चय केला. बखरीत मात्र हा निश्चय शहजाद्याच्या कृत्यांमुळे झाला. अकबर शिकार करत अलाहाबादपर्यंत जाणार होता. शहजाद्याने आपला उद्दामपणा सोडला, तर त्याला माफ करणार होता; नाहीतर शासन करणार होता. सोमवार, ११ शहरीवरच्या रात्री, म्हणजे २१ ऑगस्ट १६०४ ला, फतहपूरपासून तीन कोसांवर अकबर यमुनेत एका नावेत बसला. नाव थोडेच अंतर गेली, आणि पाणी कमी असल्यामुळे वाळूत रुतली. “खिलाफतीचा भार त्या नावेला पेलवला नाही, आणि तिने जमिनीवर डोके टेकले.” नावाड्यांना ती हलवता आली नाही. बादशहाने ती रात्र नदीवरच काढली. तरीही निश्चय कायम ठेवून तो छावणीत परतला. मग तीन दिवस मुसळधार पाऊस पडला. त्याची आई मरियम मकानी आजारी असल्याची बातमी आली. पण या प्रवासाला तिची संमती नव्हती; म्हणून ती आजारपणाचे सोंग करते आहे, असे त्याला वाटले. वैद्यांनी आशा सोडली आहे, असे विश्वासू माणसांनी कळवले, तेव्हाच त्याने प्रवास सोडला, आणि घाईने राजधानी गाठली. तोवर तिने ओठ मिटले होते. त्याने तिच्याशी कितीदा तरी बोलून पाहिले, पण उत्तर आले नाही. मग त्याला शोक अनावर झाला.
शहजादा सलीमचा दरबार आणि खुसरोच्या आईचा मृत्यू
कबरींची बाग
अकबराच्या मृत्यूपूर्वी बाप-लेकांचा कसाबसा समेट झाला. फिंच यांच्या हकीकतीत, सलीम पित्याच्या मृत्यूच्या तीन महिने आधी दरबारात हजर झाला, आणि तेव्हा अकबराने मुकुट खुसरोला दिला. नेव्हिल यांच्या मते, सलीमला गादी मिळाली ती नशिबाच्या जोरावर. खुसरोचा पराभव झाला, तो पकडला गेला, आणि त्याला कैदेत अलाहाबादला पाठवले गेले. तिथे त्याला एका बागेत कैदेत ठेवले; ती बाग पूर्वी त्याच्या वडिलांची मौजेची जागा होती. आणि तिथेच तो १६२२ मध्ये मरण पावला. वडिलांच्या हुकुमावरून त्याचा खून झाला, असा सर्वसाधारण समज होता. त्याच बागेत, आईजवळ, त्याला पुरले गेले; आईच्या कबरीवरचा लेख त्यांच्या मृत्यूचे वर्ष १६२१ देतो. रेजिनाल्ड हेबर तिथून गेले, तेव्हा त्यांना अलाहाबाद इतके उजाड दिसले, की लोक त्याला “फकीराबाद”, म्हणजे “भिकाऱ्यांची वस्ती”, म्हणत. पण त्यांच्या मते शहरातल्या सर्वांत सुंदर गोष्टी म्हणजे खुसरोची सराय आणि बाग. सराय म्हणजे वाटसरूंसाठी ओवऱ्यांनी वेढलेला एक भव्य चौक; आता तो ढासळत चालला होता. तिच्याशेजारी जुन्या आंब्यांच्या झाडांची एक दुर्लक्षित बाग होती. तिथे राजघराण्यातल्या “दोन शहजाद्यांवर आणि एका शहजादीवर उभारलेल्या” तीन कबरी होत्या. प्रत्येक कबर एका चौथऱ्यावर उभी होती, आणि चौथऱ्याखाली कमानदार खोल्या होत्या; मधल्या खोलीत दगडी शवपेटीसारखी कोरीव कबर. वर एक उंच, गोल दालन होते; त्याचा घुमट आतून सुंदर रंगवलेला, आणि बाहेरून त्याहूनही सुंदर कोरलेला. त्यांच्या मते त्या कबरी “अतिशय गंभीर आणि मनावर ठसणाऱ्या आहेत; समृद्ध, पण भडक किंवा झगमगीत नाहीत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘अकबरनामा’, एच. बेव्हरिज यांचे भाषांतर, खंड ३ (१८९७-१९२१), पृष्ठे १२३३-१२३४, १२४२-१२४४, बेव्हरिज यांच्या टिपांसह; ‘तुजुक-इ-जहांगिरी’, ए. रॉजर्स आणि एच. बेव्हरिज यांचे भाषांतर, खंड १ (१९०९), पृष्ठे १५ (टीप), २४-२५, ५५-५६; एच. आर. नेव्हिल, ‘अलाहाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९११), पृष्ठे १६८-१६९, २०२-२०३; विल्यम फॉस्टर (संपादक), ‘अर्ली ट्रॅव्हल्स इन इंडिया १५८३-१६१९’ (१९२१), पृष्ठे १५९, १७७-१७९ (विल्यम फिंच); आणि रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी थ्रू द अपर प्रॉव्हिन्सेस ऑफ इंडिया’, खंड १ (१८२८), पृष्ठे ३३०-३३४. आमच्या छापील ‘अकबरनामा’त सलीमच्या फौजेचा आकडा आणि दसऱ्याच्या स्वारीचे इंग्रजी वर्ष खराब झाले आहेत, म्हणून ते सोडून दिले आहेत; एका हस्तलिखितानुसार तो नोकर मेला नाही, मरणाच्या दारात पोचला. जहांगीर पत्नीच्या मृत्यूचे वर्ष हिजरी १०१३ (इ.स. १६०५) देतो, तर त्यांच्या कबरीवरचा लेख १६२१. नेव्हिल बागेत चार कबरी सांगतात: खुसरोची (हिजरी १०३१, इ.स. १६२२), त्याच्या बहिणीची (मृत्यू १६२५), त्याच्या आईची, आणि एक रिकामी. बेव्हरिज सांगतात, बहीण सुलतान-उन्-निसा बेगम हिने तिथे स्वतःसाठी कबर बांधली, पण तिला सिकंदऱ्याला पुरले आहे (मृत्यू १६४६). फिंच यांनी आईची कबर माणिकपूरच्या रस्त्यावर दोन कोस बाहेर पाहिली.