भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · प्रयाग
तीर्थराज प्रयाग
राज्य नकोसे झालेला राजा
प्रयागला गंगा यमुनेला मिळते, आणि या स्थानाला तीर्थराज म्हणतात: तीर्थांचा राजा. त्याचा धर्मग्रंथ म्हणजे ‘प्रयाग माहात्म्य’, “प्रयागची थोरवी”. ‘मत्स्य पुराणा’तले हे बारा अध्याय आहेत. आणि त्यांची सुरुवात होते, ती निराशेत बुडालेल्या एका राजापासून. महाभारताचे महायुद्ध संपले होते. अकरा सेनांचा स्वामी राजा दुर्योधन मरून पडला होता; त्याच्या बाजूने लढलेले सगळे राजेही. त्याचेच भाऊबंद, पांडूंचे पाच पुत्र, जिंकले होते. त्या पाचांपैकी एक, युधिष्ठिर, आता पृथ्वीचे स्वामी होते. पण त्यांना हे सहन होईना. ते म्हणाले, “भीष्म, द्रोण, पराक्रमी कर्ण, राजा दुर्योधन, आमचे स्वतःचे आप्त, या सगळ्यांना मी मारले. आता माझे जगणे कशासाठी? मी राज्य तरी का करावे?” त्यांनी मान खाली घातली, आणि ते मूर्च्छित पडले. शुद्धीवर आले, तेव्हा एकच विचार त्यांना छळत होता: कोणत्या तीर्थाने आपली सारी पापे धुतली जातील? त्या युद्धात ज्यांनी इतके काही केले, त्या कृष्णांना हे विचारता येत नव्हते. ज्यांचे शंभर पुत्र आपण मारले, त्या धृतराष्ट्रांनाही नाही. म्हणून ते रडू लागले. आणि द्रौपदी, कुंती आणि भोवतीचे सज्जन जमिनीवर कोसळून त्यांच्याबरोबर रडू लागले.
तीर्थराज प्रयाग
दाराशी आलेले ऋषी
मार्कंडेय ऋषी तेव्हा काशीत होते. राजा किती शोक करत आहेत, हे त्यांना कळले. ते तत्काळ हस्तिनापुराला गेले, आणि राजवाड्याच्या दाराशी उभे राहिले. युधिष्ठिर त्यांना सामोरे जायला लगबगीने दाराशी आले. त्यांनी ऋषींचे पाय धुतले, आणि त्यांना आपल्या सिंहासनावर बसवले. ऋषी म्हणाले, “राज्य मिळवण्यासाठी राजाने युद्ध केले, तर त्यात पाप नाही.” पण राजांनी त्यांचे पाय धरले, आणि पापांतून सुटण्याचा मार्ग विचारला. मार्कंडेय म्हणाले, “ऐक. प्रयागला जाणे हे फार मोठे पुण्य आहे.” तिथे स्नान करणारे स्वर्गाला जातात, ते म्हणाले, आणि तिथे मरणारे पुन्हा जन्म घेण्यातून सुटतात. देव त्या स्थानाचे रक्षण करतात. साठ हजार धनुष्ये गंगेचे रक्षण करतात. यमुना सूर्याची कन्या; ती इथे गंगेला भेटायला येते, आणि सूर्य स्वतः तिचे रक्षण करतात. इंद्र प्रयागचे रक्षण करतात, आणि विष्णू त्याच्या परिसराचे. अक्षयवटाचे, त्या कधीही नष्ट न होणाऱ्या वडाचे, रक्षण शिव करतात. पापी माणसे प्रयागला पोचूच शकत नाहीत. त्याचे केवळ स्मरण केले, तरी लहान पापे धुतली जातात. आणि ते पाहिले, किंवा तिथली माती अंगाला लावली, तर माणसाची सारी पापे नाहीशी होतात.
तीर्थराज प्रयाग
अक्षय वड
अक्षयवटाजवळ जो देह ठेवतो, मार्कंडेय पुढे म्हणाले, तो थेट शिवलोकाला जातो. सारे सूर्य एकत्र तळपून बाकीचे जग जाळून राख करतात, तेव्हाही तो वड नष्ट होत नाही. जगच नाहीसे होते, तेव्हाही विष्णू तिथे असतात; त्या वडाशेजारी उपासना करत. दोन नद्यांमधली ही भूमी म्हणजे पृथ्वीची कंबर. देव आणि दानव तिचा मान राखतात. ऋषी आणि नाग, समुद्र, नद्या आणि पर्वत, हे सगळे तिथे वास करतात. “जे प्रयागला जात नाहीत, ते जिवंतपणी मेल्यासारखे आहेत.” ऋषींनी एकामागून एक पुण्ये सांगितली. संगमावर एखादा माणूस विद्वान, सज्जन ब्राह्मणाला फिकट तांबड्या रंगाची दुभती गाय दान करतो. तिची शिंगे सोन्याने मढवलेली असतात, आणि खूर चांदीने. त्या गायीच्या अंगावर जितके केस, तितकी वर्षे तो स्वर्गात राहतो. आणि पुढच्या जन्मी तीच गाय त्याला नरकापासून वाचवते. आणि माघ महिन्यात साठ हजार तीर्थे आणि साठ कोटी पवित्र प्रवाह गंगा-यमुनेच्या संगमावर एकत्र येतात. प्रयागला तीन दिवस स्नान केले, तर एक लाख गायी दान केल्याचे पुण्य मिळते.
तीर्थराज प्रयाग
शंका घेणारा राजा
युधिष्ठिरांच्या मनात एक शंका आली. ते म्हणाले, अश्वमेध यज्ञ फार मोठ्या कष्टानेच होतो. मग तेच पुण्य इतक्या सहज कसे मिळेल? मार्कंडेयांनी उत्तर दिले, प्रयागच्या भूमीवर टाकलेल्या प्रत्येक पावलाला माणसाला एका अश्वमेधाचे पुण्य मिळते. दगा करून दुसऱ्याला मारणारासुद्धा त्या पापातून मुक्त होतो. मात्र त्याने प्रयागला भिक्षा मागून राहावे, आणि तीन महिने रोज तीनदा तिथे स्नान करावे. तरीही राजांची शंका फिटली नाही. ते म्हणाले, पृथ्वीवर नैमिष, आकाशात पुष्कर, आणि तिन्ही लोकांत कुरुक्षेत्र, ही सर्वांत प्रसिद्ध तीर्थे आहेत. मग प्रयागचीच स्तुती का? “तुमच्या शब्दांवर विश्वास ठेवणे मला जड जाते.” मार्कंडेय म्हणाले, श्रद्धा नसलेले आणि दुष्ट बुद्धीचे लोक महापापी असतात; म्हणूनच राजा असे बोलत आहेत. मग त्यांनी आपले कारण सांगितले. विद्वान लोक प्रयागला सर्व तीर्थांहून श्रेष्ठ, त्यांचा राजा म्हणून पूजतात; कारण स्वतः ब्रह्मदेव रोज त्या स्थानाचे चिंतन करतात. आणि नैमिष, पुष्कर, गया आणि बाकीची सारी तीर्थे प्रयागमध्येच वास करतात; आणि त्याच्या पावित्र्याच्या एका अंशालाही ती पोचत नाहीत.
तीर्थराज प्रयाग
प्रयागला राज्याभिषेक
ब्रह्मदेव जग निर्माण करतात, मार्कंडेय म्हणाले, विष्णू त्याचे पालन करतात, आणि शेवटी शिव त्याचा संहार करतात. जगाचा संहार होतो, तेव्हा प्रयाग मात्र वाचतो. तिघेही तिथे आहेत. प्रयागच्या रक्षणासाठी ब्रह्मदेव त्याच्या उत्तर भागात राहतात. विष्णू तिथे सदेह उभे आहेत. आणि शिवांनी पवित्र वडाच्या रूपाने तिथे आपले स्थान धरले आहे. “आता सारी पापे धुऊन, भावांसह आपले साम्राज्य चालव,” ऋषी म्हणाले. म्हणून युधिष्ठिर आणि त्यांचे भाऊ प्रयागला गेले. त्यांनी ब्राह्मणांना वंदन केले, आणि पितरांना व देवांना जलांजली दिली. कृष्ण तिथे त्यांच्याकडे आले, आणि त्या सर्वांनी युधिष्ठिरांना अभिषेक करून सम्राट म्हणून घोषित केले. मार्कंडेयही आले; त्यांनी आशीर्वाद दिला, आणि ते आपल्या आश्रमाला परत गेले. आणि ज्यांना राज्य करणे सहन होत नव्हते, ते युधिष्ठिर मोठमोठी दाने देऊन, निश्चिंत मनाने आपले साम्राज्य चालवू लागले.
तीर्थराज प्रयाग
तीर्थांचा राजा
१९१० मध्ये कलकत्त्याला या नगरीवर एक माहितीपुस्तिका छापली गेली. ती यात्रेकरूंची बाजू सांगते. तिच्या सांगण्याप्रमाणे, ब्रह्मदेवांनी इथे पुष्कळ यज्ञ, “याग”, केले, म्हणून या स्थानाला प्रयाग म्हणतात. आणि ते तीर्थराज ठरले, ते एका कथेमुळे. एकदा तराजूच्या एका पारड्यात सारी तीर्थे ठेवली, आणि दुसऱ्यात प्रयाग. तेव्हा बाकीच्या सगळ्या तीर्थांचे पारडे वर गेले. ‘मत्स्य पुराणा’चे ते बारा अध्याय तेव्हाही यात्रेकरूचे मार्गदर्शक होते. एखादा पंडित आपल्या बैठकीवरून ते त्याला वाचून दाखवत असे, आणि लोकभाषेत त्यांचा अर्थ समजावून सांगत असे. हिवाळ्यात आणि उन्हाळ्यात दोन्ही प्रवाह वेगवेगळे ओळखता येत: गंगेचा उजळ प्रवाह यमुनेच्या निळ्या लाटांत मिसळत असे. कालिदासांच्या एका काव्यात राम सीतेला हे स्थान दाखवतात. कुठे तो संगम नीलमणी गुंफलेल्या मोत्यांच्या सरासारखा दिसतो. कुठे काळसर हंसांमध्ये उडणाऱ्या शुभ्र राजहंसांसारखा. तर कुठे भस्म फासलेल्या, काळ्या नागांनी वेढलेल्या शिवांच्या देहासारखा. आणि यात्रेकरूंचा एक आवडता श्लोक होता. तीर्थांचा राजा आपल्या वैभवात झळाळत आहे. गंगा आणि यमुना या दोन कुलीन कन्या त्याच्यावर एक पांढरी, एक निळी चवरी ढाळत आहेत. आणि अक्षय वड हे प्रयागच्या मस्तकावरचे राजछत्र आहे. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: ‘द मत्स्य पुराणम्’, अवधच्या एका तालुकदारांनी केलेले भाषांतर (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द हिंदूज’, १९१६-१७), अध्याय १०३-११२ (‘प्रयाग माहात्म्य’), पृष्ठे २८२-२९८; आणि त्यानंतरची संपादकाची टीप, पृष्ठे २९८-३००. या टिपेत ‘प्रयाग ऑर अलाहाबाद’ ही पुस्तिका (मॉडर्न रिव्ह्यू कार्यालय, कलकत्ता, १९१०) आणि तिच्यातले कालिदासांच्या ‘रघुवंशा’च्या सर्ग १३, श्लोक ५४-५७ चे इंग्रजी भाषांतर उद्धृत केले आहे. जुन्या छापील प्रतीचा काही भाग खराब झाला आहे: विष्णू प्रयागला ज्या नावाने उभे आहेत, ते नाव, आणि इतर तीर्थे त्याच्या पावित्र्याच्या किती अंशाला पोचतात, ते प्रमाण आम्ही सोडून दिले आहे.