भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
अजातशत्रूंची नवी नगरी
गच्चीवरची चांदणी रात्र
विदेह राजकन्येचे पुत्र अजातशत्रू मगधाचे राजे होते, आणि राजगृह ही त्यांची नगरी. कोमुदीची, म्हणजे पांढऱ्या कुमुदांची, ती रात्र होती, आणि पौर्णिमेचा चंद्र आकाशात होता. राजे आपल्या प्रासादाच्या वरच्या गच्चीवर मंत्र्यांमध्ये बसले होते. “मित्रांनो, किती सुखद आहे ही चांदणी रात्र!” ते उद्गारले. “मित्रांनो, किती सुंदर आहे ही चांदणी रात्र!” आज रात्री कोणत्या श्रमणाकडे किंवा ब्राह्मणाकडे जावे, की ज्याच्या भेटीने मनाचे समाधान होईल? त्यांचा वैद्य जीवक त्यांच्याजवळ गप्प बसला होता. तू का बोलत नाहीस, असे राजांनी विचारले, तेव्हा जीवक म्हणाला, बुद्ध बाराशे पन्नास भिक्षूंसह “आमच्या आम्रवनात” उतरले आहेत. राजांनी त्यांचे दर्शन घ्यावे; त्यांच्या मनाला शांती मिळेल. जीवकाने पाचशे हत्तिणी सज्ज करवल्या, आणि राजांचा खास हत्तीही. राजांनी आपल्या पाचशे स्त्रिया त्या हत्तिणींवर बसवल्या, एकेकीवर एकेक; स्वतःच्या हत्तीवर ते आरूढ झाले, आणि सेवकांच्या हातातल्या मशालींच्या उजेडात राजगृहातून निघाले. आम्रवनाजवळ येताच त्यांच्या मनात भीती दाटली. जीवक आपल्याला शत्रूंच्या हाती तर देत नाही ना? इतके भिक्षू असून कसलाच आवाज कसा नाही, “ना शिंक, ना खोकला”? “महाराज, पुढे चला,” जीवक म्हणाला; “ते पाहा, मंडपात दिवे जळत आहेत.” राजांनी पाहिले, भिक्षू पूर्ण शांततेत बसले आहेत, “निर्मळ सरोवरासारखे शांत”. आपल्या मुलाला, उदायिभद्दाला, अशीच शांती लाभावी, अशी इच्छा त्यांच्या मनात आली.
अजातशत्रूंची नवी नगरी
“तो धर्मात्मा राजा”
बुद्धांनी उपदेश केल्यावर राजे बुद्धांना, त्यांच्या धर्माला आणि त्यांच्या संघाला शरण गेले. मग त्यांनी आपल्या हातून घडलेल्या पापाची कबुली दिली. ते म्हणाले, गादीसाठी “मी माझ्या पित्याचा वध केला; त्या धर्मात्म्याचा, त्या धर्मराजाचा!” बुद्धांनी त्यांची कबुली स्वीकारली. आता मला गेले पाहिजे, मला पुष्कळ कामे आहेत, असे राजे म्हणाले, आणि वंदन करून निघाले. ते गेल्यावर बुद्धांनी भिक्षूंना सांगितले, राजांचे अंतःकरण हेलावले आहे. त्यांनी पित्याचा वध केला नसता, तर तिथे बसल्या बसल्याच त्यांना सत्याचे दर्शन झाले असते. ते पिता होते सेनिय बिंबिसार, त्यांच्या आधीचे मगधाचे राजे. याची सुरुवात अशी झाली होती: देवदत्ताच्या चिथावणीने अजातशत्रू कुमार मांडीला खंजीर बांधून राजांच्या दालनात घुसले, आणि पकडले गेले. “मला राज्य हवे होते,” ते पित्याला म्हणाले, आणि बिंबिसारांनी राज्य त्यांच्या हाती सोपवले. महावंश त्यांना “मूर्ख अजातसत्तु” म्हणतो; पित्याचा वध करणारा “विश्वासघातकी” म्हणतो. महावंशाप्रमाणे त्यानंतर त्यांनी बत्तीस वर्षे राज्य केले, आणि त्यांतल्या आठव्या वर्षी बुद्धांचे निर्वाण झाले. पित्याचा मृत्यू कसा झाला, ते ग्रंथ सांगत नाहीत. चुल्लवग्गाच्या भाषांतरकारांची एक टीप सांगते, बिगांदे पुढे असेही सांगतात, की बिंबिसारांना तुरुंगात उपाशी ठेवून मारले गेले. ही सगळी कथा ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ या पुस्तकात सांगितली आहे.
अजातशत्रूंची नवी नगरी
पश्चिम दरवाज्याबाहेरचा स्तूप
चिनी यात्रेकरू फाहियान नव्या राजगृहात आले: “अजातशत्रू राजांनी बांधलेली नवी नगरी”. तिथे दोन विहार होते. तिच्या पश्चिम दरवाज्याबाहेर तीनशे पावलांवर एक स्तूप उभा होता, “उंच, मोठा, भव्य आणि सुंदर”. बुद्धांच्या अस्थींचा आपला वाटा ठेवून अजातशत्रूंनी तो बांधला होता. यात्रेकरू ह्युएनत्संग अजातशत्रूंच्या आणखी एका स्तूपाबद्दल सांगतात. तो करंडांच्या वेणुवनाच्या पूर्वेला होता. बुद्धांचे निर्वाण झाल्यावर राजांनी त्यांच्या अस्थी वाटून घेतल्या. अजातशत्रूंनी आपला वाटा घरी आणला, आणि “अत्यंत भक्तिभावाने” त्यावर स्तूप बांधला. पुढे अशोक राजांची बुद्धांवर श्रद्धा बसली, तेव्हा त्यांनी तो स्तूप उघडला, अस्थी काढून घेतल्या, आणि दुसरा स्तूप बांधला. त्यांच्या शब्दांत, “त्यातून सतत अद्भुत प्रकाश बाहेर पडतो.” त्याच्या शेजारी आणखी एका स्तूपात संतपुरुष आनंद यांच्या अर्ध्या देहाच्या अस्थी होत्या. निर्वाणाची वेळ जवळ आली, तेव्हा आनंद मगध सोडून वैशालीकडे निघाले होते. त्यांच्यावरून दोन्ही देशांत तंटा झाला, आणि दोघांनीही सैन्ये उभी करायला सुरुवात केली. करुणेने आनंदांनी आपल्या देहाचे दोन भाग केले. मगधाच्या राजांनी आपला अर्धा भाग घरी आणला, आणि मोठ्या सन्मानाने त्यावर स्तूप उभारला.
अजातशत्रूंची नवी नगरी
ब्राह्मणांची नगरी
ह्युएनत्संग राजगृह नगरात आले, तेव्हा त्याचा बाहेरचा तट नाहीसा झाला होता; त्याचा मागमूसही उरला नव्हता. आतला तट पडका असला, तरी अजून जमिनीवर थोडा उठून दिसत होता. त्याचा घेर सुमारे वीस ली होता. ही नगरी कोणी वसवली, याच्या दोन कथा ते देतात. एका कथेत बिंबिसार राजे कुशागारात राहत होते; मग सीमेवरच्या सरदारांनी एक नगर बांधले. तिथे सर्वांत आधी राजे स्वतः राहायला आले, म्हणून त्याला “राजनगरी” म्हणू लागले. दुसरी अशी: “असेही सांगतात, की अजातशत्रू राजांनी ही नगरी प्रथम वसवली.” अजातशत्रूंचे वारस गादीवर आले, तेव्हा त्यांनीही आपला दरबार तिथेच ठेवला. आणि म्हणून अशोकांच्या काळापर्यंत ती राजधानी राहिली. अशोकांनी राजधानी पाटलिपुत्राला नेली, आणि राजगृह ब्राह्मणांना देऊन टाकले. म्हणून ह्युएनत्संग यांच्या काळी त्या नगरीत सामान्य लोक दिसत नव्हते, “फक्त ब्राह्मण होते, त्यांची एक हजार कुटुंबे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स यांनी भाषांतर केलेले ‘डायलॉग्ज ऑफ द बुद्ध’, खंड १ (१८९९), सामञ्ञफल सुत्त, पृष्ठे ६५-६८ आणि ९४-९५; चुल्लवग्ग ७, ३, ४-५, टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स आणि एच. ओल्डेनबर्ग यांच्या ‘विनय टेक्स्ट्स’ भाग ३ (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड २०, १८८५) मध्ये, पृष्ठे २४१-२४३, तिथल्या टीपेसह; विल्हेल्म गायगर यांनी भाषांतर केलेला महावंश (१९१२), प्रकरण २, श्लोक ३१-३२; जेम्स लेग यांनी भाषांतर केलेला फाहियान यांचा वृत्तांत (१८८६), प्रकरण २८, पृष्ठ ८१; आणि ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठे १६०-१६१ आणि १६५-१६७. लेग यांची टीप आयटेल यांचे मत नोंदवते, की नवे राजगृह बिंबिसारांनी बांधले. ऱ्हीस डेव्हिड्स नोंदवतात, बुद्धघोष त्या विदेह राजकन्येला कोसलच्या राजांची कन्या मानतात.