भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
बिंबिसार आणि बुद्ध: वेणुवनाचे दान
भिक्षूंच्या पुढे गाणारा तरुण
राजगृह ही मगधाचे राजे सेनिय बिंबिसार यांची नगरी. एके दिवशी सकाळी बुद्धांनी अंगावर चीवर घेतले, भिक्षापात्र हाती घेतले, आणि ते नगरीत आले. त्यांच्याबरोबर एक हजार भिक्षू होते. ते सगळे पूर्वी जटिल होते; जटिल म्हणजे कठोर तप करणारे तपस्वी. बुद्ध राजवाड्यात भोजनाला चालले होते. भिक्षूंच्या पुढे एक तरुण ब्राह्मण गात चालला होता. तो तरुण म्हणजे वेश बदलून आलेले देवराज शक्र. ते भगवंतांचे गुणगान गात होते: संयमी लोकांतले संयमी, मुक्तांमधले मुक्त, “अलंकारासारखे सुवर्णवर्णी” भगवान हजार अनुयायांच्या मेळ्यासह राजगृहात आले आहेत. नगरीचे लोक त्या गाणाऱ्याकडे टक लावून पाहत राहिले. “हा तरुण खरोखर देखणा आहे,” ते म्हणाले. “या तरुणाचे रूप खरोखर मोहक आहे. हा कोणाचा सेवक असावा?” शक्रांनी एका गाथेत त्यांना उत्तर दिले: “जे ज्ञानी आहेत, पूर्ण संयमी आहेत, अतुलनीय बुद्ध आहेत, अर्हत आहेत, पृथ्वीवरचे परमसुखी आहेत: त्यांचा सेवक मी.”
बिंबिसार आणि बुद्ध: वेणुवनाचे दान
कोण कोणाचा शिष्य?
बुद्ध राजांचे पाहुणे कसे झाले? ते गयासीसहून राजगृहाला आले होते, आणि नगरीबाहेर लट्ठिवन नावाच्या उद्यानात, सुपतिट्ठ नावाच्या देवस्थानाजवळ उतरले होते. राजांच्या कानी बातमी आली, शाक्य कुळातले श्रमण आले आहेत, आणि त्यांची कीर्ती दूरवर पसरली आहे. लोक म्हणत होते, ते देवांचे आणि माणसांचे गुरू आहेत; “गाडीवान बैलाला काबूत ठेवतो, तसे ते माणसांना वळण लावतात.” बातमीत पुढे असेही होते, “अशा पवित्र पुरुषांचे दर्शन घ्यावे, हे चांगले.” मगधातले बारा अयुत ब्राह्मण आणि गृहस्थ बरोबर घेऊन बिंबिसार त्या उद्यानात गेले. त्यांच्यापैकी काहींनी बुद्धांना वंदन केले, काहींनी त्यांच्याशी कुशल-प्रश्न केले, काहींनी मोठ्याने आपली नावे पुकारली, आणि काही गप्प बसून राहिले. बुद्धांजवळ उरुवेल कस्सप बसले होते. आपल्या तपश्चर्येसाठी ते प्रसिद्ध होते, आणि त्यांनी पवित्र अग्नी राखला होता. जमलेले लोक विचारात पडले. या महाश्रमणांनी कस्सपांचे शिष्यत्व पत्करले, की कस्सपांनी महाश्रमणांचे?
बिंबिसार आणि बुद्ध: वेणुवनाचे दान
सोडलेला अग्नी
लोकांच्या मनात काय चालले आहे, हे बुद्धांनी जाणले. त्यांनी एका गाथेत कस्सपांना विचारले, असे कोणते ज्ञान मिळाले, की ज्यामुळे तुम्ही आपला पवित्र अग्नी सोडून दिलात? कस्सपांनी उत्तर दिले, यज्ञ फक्त दृश्ये, आवाज, चवी, सुखे आणि स्त्रिया यांचेच वचन देतात. जे जे अस्तित्वाशी बांधलेले आहे, ते सारे मळ आहे, हे त्यांनी पाहिले होते; आणि त्यांना शांतीची अवस्था सापडली होती. म्हणून यज्ञांत आणि आहुतींत त्यांना आता आनंद उरला नव्हता. मग कस्सप उठले. त्यांनी उत्तरीय एका खांद्यावर सावरले, आणि बुद्धांच्या पायांवर मस्तक ठेवले. “भगवन्, माझे गुरू भगवान आहेत; मी त्यांचा शिष्य आहे,” ते म्हणाले; आणि हेच पुन्हा एकदा म्हणाले. आता लोकांना उलगडा झाला. बुद्धांनी त्यांना उपदेश केला. स्वच्छ कापडाला रंग जसा नीट चढतो, तसे त्यांच्यापैकी अकरा अयुत लोकांना तिथल्या तिथे सत्याचा निर्मळ धर्मचक्षू लाभला. त्यांच्या अग्रस्थानी बिंबिसार राजे होते. ते ज्ञान असे: जे जे उत्पन्न होते, ते ते नाशही पावते. उरलेल्या एका अयुताने आपण उपासक झाल्याचे जाहीर केले.
बिंबिसार आणि बुद्ध: वेणुवनाचे दान
पाच इच्छा
मग बिंबिसार राजे बुद्धांशी बोलले. ते म्हणाले, राजपुत्र असताना त्यांच्या मनात पाच इच्छा होत्या, आणि आज त्या सगळ्या पूर्ण झाल्या होत्या. पहिली इच्छा, आपला राज्याभिषेक व्हावा. मग, बुद्धांनी आपल्या राज्यात यावे; आपण त्यांना वंदन करावे; बुद्धांनी आपल्याला आपला धर्म सांगावा; आणि तो आपल्याला समजावा. “भगवन्, राजपुत्र असताना पूर्वी माझ्या मनात या पाच इच्छा होत्या; त्या आज पूर्ण झाल्या आहेत.” सगळ्या भिक्षूंसह दुसऱ्या दिवशी राजवाड्यात भोजनाला यावे, अशी त्यांनी बुद्धांना विनंती केली. बुद्धांनी मौन राहून होकार दिला. राजे उठले, त्यांनी वंदन केले, बुद्धांना उजवीकडे ठेवून प्रदक्षिणा घातली, आणि ते निघून गेले. रात्र सरल्यावर त्यांनी उत्तम अन्न तयार करवले, आणि निरोप पाठवला: “भगवन्, वेळ झाली; भोजन तयार आहे.”
बिंबिसार आणि बुद्ध: वेणुवनाचे दान
सोन्याची झारी
गाणारा तो तरुण पुढे चालत होता, आणि बुद्ध राजवाड्यात आले. तिथे राजांनी स्वतःच्या हातांनी भिक्षूंना उत्तम अन्न वाढले. बुद्धांचे भोजन झाले, आणि त्यांनी आपले पात्र आणि हात धुतले. मग बिंबिसार त्यांच्याजवळ बसले, आणि विचार करू लागले. बुद्धांना राहायला अशी जागा कुठे मिळेल? नगरापासून फार दूर नाही, आणि फार जवळही नाही. ज्यांना त्यांचे दर्शन घ्यायचे आहे, त्या सगळ्यांना जाता येईल अशी. रात्री शांत, आणि माणसांच्या नजरेआड. आणि त्यांना वेणुवन आठवले. ते बांबूचे वन त्यांचे स्वतःचे उद्यान होते. बुद्धांच्या हातावर पाणी घालायला बिंबिसारांनी पाण्याची सोन्याची झारी घेतली. “भगवन्, हे वेणुवन उद्यान मी बुद्धप्रमुख भिक्षुसंघाला अर्पण करतो,” ते म्हणाले. आणि बुद्धांनी ते उद्यान स्वीकारले. या दानामुळेच त्यांनी आपल्या भिक्षूंना सांगितले, उद्यानाचे दान तुम्ही स्वीकारू शकता. चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग ही गोष्ट वेगळी सांगतात. त्यांच्या कथेत नगरातल्या करंड नावाच्या एका मोठ्या गृहस्थांनी ते बांबूचे उद्यान पाखंड्यांना दिले होते. पुढे त्यांची बुद्धांवर श्रद्धा बसली, तेव्हा भूतांनी त्या पाखंड्यांना हाकलून लावले. मग करंडांनी तिथे विहार बांधला, आणि बुद्धांना बोलावले. ह्युएनत्संग यांच्या काळी त्या विहाराचा दगडी पाया आणि विटांच्या भिंती अजून उभ्या होत्या. डोंगरातल्या नगरीच्या उत्तर दरवाज्यापासून ते एक ली वर होते, आणि तिथे बुद्धांची माणसाएवढी एक मूर्ती होती. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: महावग्ग १, २२, टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स आणि एच. ओल्डेनबर्ग यांच्या ‘विनय टेक्स्ट्स’ भाग १ (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड १३, १८८१) मध्ये, पृष्ठे १३६-१४४; विल्हेल्म गायगर यांनी भाषांतर केलेला महावंश (१९१२), प्रकरण २, श्लोक २५-३०; आणि ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठे १५९-१६०. महावंशात बुद्ध आणि बिंबिसार मित्र आहेत, जसे त्यांचे पिताही होते; आणि बुद्ध पाच वर्षांनी मोठे. पस्तिसाव्या वर्षी बुद्ध राजांकडे आले. तेव्हा बिंबिसारांच्या राज्याला पंधरा वर्षे झाली होती (आधीच्या श्लोकात सोळा), आणि त्यानंतर बुद्धांच्या हयातीत आणखी सदतीस वर्षे गेली. त्या राजवटीची एकूण वर्षे जुन्या छपाईत खराब झाली आहेत.