भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
दोन साधक आणि नगरीचे टोमण्याचे गाणे
भिक्षेला निघालेले भिक्षू
राजगृह नगरीत संजय नावाचे एक परिव्राजक राहत होते. परिव्राजक म्हणजे फिरते तपस्वी. त्यांचे अडीचशे अनुयायी होते. त्यांच्यात सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे दोन तरुण ब्राह्मण होते. त्या दोघांनी एकमेकांना वचन दिले होते: आपल्यापैकी ज्याला आधी अमृतपद मिळेल, त्याने ते दुसऱ्याला सांगायचे. एके दिवशी सकाळी अस्सजी नावाच्या भिक्षूंनी अंगावर चीवर घेतले, भिक्षापात्र हाती घेतले, आणि ते भिक्षा मागायला नगरीत गेले. त्यांचे चालणे, वळणे, इकडेतिकडे पाहणे, हात आत घेणे आणि पसरणे, सारे काही शोभून दिसत होते. त्यांची नजर जमिनीकडे होती, आणि त्यांच्या वागण्यात एक प्रतिष्ठा होती. राजगृहातून जाताना सारिपुत्तांनी त्यांना पाहिले. हा माणूस जगातल्या पवित्र पुरुषांपैकी एक असला पाहिजे, किंवा त्या मार्गावर तरी असला पाहिजे, असे त्यांना वाटले. याचा गुरू कोण, हे त्यांना विचारायचे होते. पण ते भिक्षू नुकतेच भिक्षा मागत एका घराच्या अंगणात शिरले होते; ही विचारायची वेळ नव्हती. एखाद्याकडे काही मागायचे असले, की माणूस योग्य वेळ येईपर्यंत त्याच्या मागोमाग जातो. तसे सारिपुत्त पावलोपावली त्यांच्या मागे गेले. चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग हे जिथे घडले तिथे एक स्तूप असल्याचे सांगतात. त्यांच्या सांगण्यात सारिपुत्तांबरोबर त्यांचे स्वतःचे शिष्य होते. ते भिक्षू इतके शांत आणि प्रतिष्ठित दिसत होते, की सारिपुत्तांनी आपल्या शिष्यांना थांबवले, आणि त्यांना येताना पाहत राहिले.
दोन साधक आणि नगरीचे टोमण्याचे गाणे
“मला फक्त मर्म हवे”
भिक्षा संपवून मिळालेले अन्न घेऊन अस्सजी परत निघाले, तेव्हा सारिपुत्त पुढे झाले, आणि त्यांनी त्यांना नमस्कार केला. “मित्रा, तुमचा चेहरा प्रसन्न आहे; तुमची कांती निर्मळ आणि तेजस्वी आहे. मित्रा, कोणाच्या नावाने तुम्ही संसार सोडला? तुमचे गुरू कोण? तुम्ही कोणाचा धर्म मानता?” अस्सजी म्हणाले, त्यांचे गुरू म्हणजे महाश्रमण, शाक्य कुळातले श्रमण. आणि ते गुरू काय शिकवतात? “मित्रा, मी अजून नवा शिष्य आहे,” अस्सजी म्हणाले. त्यांना दीक्षा मिळून थोडेच दिवस झाले होते. ती शिकवण त्यांना सविस्तर समजावून सांगता येणार नव्हती; पण तिचा अर्थ ते थोडक्यात सांगू शकत होते. सारिपुत्त म्हणाले, “तुमच्या मनाप्रमाणे थोडे सांगा की पुष्कळ; पण त्याचे मर्म मात्र नक्की सांगा. मला फक्त मर्म हवे आहे; शब्दांना एवढे महत्त्व कशाला देता?” तेव्हा अस्सजींनी त्यांना एक गाथा सांगितली. तिच्यात बुद्धांना तथागत म्हटले आहे. “कारणातून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व गोष्टींचे कारण तथागतांनी सांगितले आहे; आणि त्यांचा निरोधही त्यांनी सांगितला आहे. हीच महाश्रमणांची शिकवण.” ती ऐकताच सारिपुत्तांच्या ठायी सत्याचा निर्मळ धर्मचक्षू उघडला. ते ज्ञान असे: जे जे उत्पन्न होते, ते ते नाशही पावते.
दोन साधक आणि नगरीचे टोमण्याचे गाणे
अडीचशे जण निघाले
मोग्गल्लानांनी सारिपुत्तांना दुरूनच येताना पाहिले. “मित्रा, तुझा चेहरा प्रसन्न आहे,” ते म्हणाले. “मित्रा, तुला खरोखरच अमृतपद मिळाले का?” “हो, मित्रा,” सारिपुत्त म्हणाले, आणि त्यांनी मोग्गल्लानांना सगळे सांगितले, ती गाथाही. ती ऐकताच मोग्गल्लानांच्या ठायीही धर्मचक्षू उघडला. आता ते दोघे बुद्धांकडे जाणार होते. पण सारिपुत्त म्हणाले, ते अडीचशे जण आपल्यासाठीच इथे राहत आहेत; त्यांना आधी सांगायला हवे. ते अनुयायी म्हणाले, तुम्ही दोघे महाश्रमणांकडे जाल, तर आम्ही सगळेही तुमच्याबरोबर येऊ. मग ते दोघे संजयांकडे गेले. संजय म्हणाले, “मित्रांनो, जाऊ नका. आपण तिघे मिळून या संघाचे नेतृत्व करू.” तीन वेळा त्यांनी सांगितले, आणि तिन्ही वेळा संजयांनी हेच उत्तर दिले. मग अडीचशे जणांना बरोबर घेऊन ते वेणुवनात गेले. बुद्ध त्या बांबूच्या वनात होते. आणि संजयांच्या तोंडातून तिथल्या तिथे गरम रक्ताच्या उलट्या होऊ लागल्या. बुद्धांनी त्या दोघांना दुरूनच येताना पाहिले. “भिक्षूंनो, ते पाहा दोन सोबती येत आहेत,” ते म्हणाले. “ही माझ्या खऱ्या शिष्यांची जोडी होईल; अत्यंत श्रेष्ठ, मंगल जोडी.” दोघांनी त्यांच्या पायांवर मस्तक ठेवले, आणि दीक्षा मागितली. “या, भिक्षूंनो,” बुद्ध म्हणाले. “धर्म उत्तम रीतीने सांगितला आहे. दुःखाचा पूर्ण अंत व्हावा, म्हणून पवित्र जीवन जगा.”
दोन साधक आणि नगरीचे टोमण्याचे गाणे
रस्त्यांवरचे गाणे
मगधातले अनेक नामवंत तरुण सरदारपुत्र घरदार सोडून बुद्धांच्या मागे जात होते. ते पाहून नगरीचे लोक संतापले. ते कुरकुरत, “हा श्रमण गोतम बापांना निपुत्रिक करतो, बायकांना विधवा करतो, घराणी बुडवतो. आधी त्याने हजार तपस्व्यांना दीक्षा दिली, मग संजयांच्या अडीचशे अनुयायांना, आणि आता या तरुण सरदारांना.” भिक्षू दिसले, की ते त्यांना एका गाथेने टोमणे मारत. त्या गाथेत नगरीला गिरिब्बज म्हटले आहे: “मगध लोकांच्या गिरिब्बजात महाश्रमण आले आहेत, संजयांचे सगळे अनुयायी आपल्यामागे घेऊन. आता पुढे ते कोणाला नेणार?” भिक्षूंनी ते ऐकले, आणि बुद्धांना सांगितले. बुद्ध म्हणाले, “भिक्षूंनो, हा गलबला फार काळ टिकणार नाही. तो सात दिवसच टिकेल; सात दिवसांनी तो संपेल.” लोकांनी त्या गाथेने टोमणे मारले, तर भिक्षूंनी दुसऱ्या गाथेने उत्तर द्यावे. ती गाथा अशी: थोर वीर तथागत सद्धर्मानेच माणसांना नेतात. “सत्याच्या बळावर माणसांना नेणाऱ्या ज्ञानी पुरुषांवर कोण कुरकुर करील?” लोकांनी पुन्हा आपली गाथा म्हणून टोमणे मारले, आणि भिक्षूंनी त्यांना बुद्धांचे उत्तर दिले. तेव्हा लोकांना उमगले: बुद्धांचे भिक्षू माणसांना नेतात ते “सत्याने, अधर्माने नव्हे.” आणि म्हणून तो गलबला सात दिवसच टिकला; सात दिवसांनी तो संपला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: महावग्ग १, २३-२४, टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स आणि एच. ओल्डेनबर्ग यांच्या ‘विनय टेक्स्ट्स’ भाग १ (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड १३, १८८१) मध्ये, पृष्ठे १४४-१५१; आणि ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठे १५०-१५१. ह्युएनत्संग सारिपुत्त आणि अस्सजी यांना सारिपुत्र आणि अश्वजित म्हणतात; आणि त्यांच्या सांगण्यात गाथा ऐकताच सारिपुत्र लगेच अर्हत, म्हणजे पवित्र पुरुष, झाले. महावग्गाचे भाषांतरकार टीप देतात, नंतरच्या ब्रह्मी आणि चिनी ग्रंथांत संजय वारल्याचे सांगितले आहे; पण ते पाली मूळ ग्रंथात नाही, आणि एका सिंहली वृत्तांतात याच्या उलट सांगितले आहे.