भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
गृध्रकूटावरची फाहियान यांची रात्र
जिथे कोणी राहत नाही
चिनी यात्रेकरू फाहियान नव्या राजगृहात आले. अजातशत्रू राजांनी बांधलेली ही नवी नगरी. तिच्या दक्षिणेला ते एका दरीत शिरले. तिथे एक गोलाकार मोकळी जागा होती, आणि तिच्याभोवती पाच डोंगर उभे होते, जणू एखाद्या नगरीचा बाहेरचा तट. हीच बिंबिसार राजांची जुनी नगरी. इथेच एका निर्ग्रंथाने आगीचा खड्डा तयार केला, भातात विष कालवले, आणि मग बुद्धांना आपल्याकडे जेवायला बोलावले. इथेच अजातशत्रू राजांनी एका काळ्या हत्तीला दारू पाजून झिंगवले; त्याने बुद्धांना इजा करावी, अशी त्यांची इच्छा होती. आणि इथेच जीवकाने अंबपालीच्या उद्यानात एक विहार बांधला, आणि बुद्धांना त्यांच्या बाराशे पन्नास शिष्यांसह तिथे बोलावले. त्या जागा अजूनही पूर्वीसारख्याच होत्या. “पण नगरीच्या आत सगळे ओस आणि उजाड आहे; तिथे कोणीही माणूस राहत नाही.” पण जुन्या नगरीच्या अगदी बाहेर, करंडांच्या वेणुवनात, जुना विहार अजून उभा होता. भिक्षूंचा एक संघ त्याच्या भोवतालची जमीन झाडून, पाणी शिंपडून स्वच्छ ठेवत असे. त्याच्या उत्तरेला स्मशानम् होते. चिनी भाषेत या नावाचा अर्थ आहे, “जिथे मृतांना टाकून दिले जाते, ते थडग्यांचे मैदान”.
गृध्रकूटावरची फाहियान यांची रात्र
काळी शिळा
जुन्या नगरीच्या पूर्वेला देवदत्ताचे खडकातले निवासस्थान होते. याच देवदत्ताने एकदा बुद्धांवर शिळा फेकली होती, आणि त्यांच्या पायाची बोटे दुखावली होती. त्यापासून पन्नास पावलांवर एक मोठी, चौकोनी, काळी शिळा होती. पूर्वी एक भिक्षू त्या शिळेवर येरझारा घालत होता. तो मनाशी म्हणाला, “हा देह अनित्य आहे, दुःखाने आणि व्यर्थतेने भरलेला आहे, आणि त्याला शुद्ध मानता येत नाही. मला या देहाचा वीट आला आहे; एखाद्या अनर्थासारखा तो मला छळतो.” स्वतःचा जीव घेण्यासाठी त्याने सुरी हातात घेतली. मग त्याला आठवले, बुद्धांनी माणसाला स्वतःचा जीव घ्यायला मनाई केली आहे. हो, केली आहे, तो पुन्हा मनाशी म्हणाला; “पण मला आता फक्त तीन विषारी चोरांनाच मारायचे आहे.” त्याने आपला गळा चिरला. पहिला घाव मांसात शिरताच तो स्रोतापन्न झाला. त्याने अर्धा गळा चिरला, तेव्हा तो अनागामी झाला. आणि त्याने गळा पूर्ण चिरला, तेव्हा तो अर्हत झाला, त्याला परिनिर्वाण प्राप्त झाले, आणि तो मरण पावला.
गृध्रकूटावरची फाहियान यांची रात्र
गिधाडाच्या गुहेचा डोंगर
दरीतून डोंगरांच्या कडेकडेने चढत फाहियान गृध्रकूटावर पोचले. शिखराच्या खाली दक्षिणेकडे तोंड असलेली एक गुहा होती; तिथे बुद्ध ध्यानाला बसले होते. जवळच आणखी एक गुहा होती. तिथे एकदा आनंद ध्यानाला बसले होते. तेव्हा मार एका मोठ्या गिधाडाचे रूप घेऊन गुहेसमोर येऊन बसला, आणि त्याने आनंदांना घाबरवले. बुद्धांनी आपल्या अलौकिक सामर्थ्याने खडकात एक भेग पाडली, त्यातून हात घालून आनंदांच्या खांद्यावरून हात फिरवला, आणि त्यांची भीती क्षणात नाहीशी झाली. त्या पक्ष्याच्या पावलांचे ठसे आणि हातासाठी पडलेली ती भेग अजूनही तिथे होती, आणि त्यांच्यावरूनच त्या डोंगराला नाव पडले. गुहेसमोर चार बुद्ध जिथे बसले होते, त्या जागा होत्या; आणि अर्हतांच्या कोठड्या होत्या, कित्येक शे कोठड्या. देवदत्ताने फेकलेली ती शिळाही अजून तिथेच होती. आणखी एक चिनी यात्रेकरू, ह्युएनत्संग, सांगतात, बिंबिसार राजे इथे कसे आले. धर्म ऐकण्यासाठी राजांनी माणसांकडून दऱ्या भरून काढल्या, कडे सांधले, आणि डोंगरावर सुमारे दहा पावले रुंद असा दगडी जिना बांधवला. वाटेच्या मध्यावर दोन लहान स्तूप उभे होते. एकाचे नाव होते “रथातून उतरणे”, कारण तिथून राजे पायी पुढे गेले. दुसऱ्याचे नाव होते “लोकांना परत पाठवणे”, कारण तिथून पुढे राजांनी सामान्य लोकांना आपल्याबरोबर येऊ दिले नाही.
गृध्रकूटावरची फाहियान यांची रात्र
संध्याकाळचे दिवे
बुद्धांनी जिथे उपदेश केला होता, ते सभागृह नष्ट झालेले फाहियान यांना दिसले; त्याच्या विटांच्या भिंतींचा पायाच तेवढा उरला होता. पण शिखर सुंदर हिरवेगार होते, आणि दिमाखाने उंच उठले होते. पाचही डोंगरांत ते सर्वांत उंच होते. नव्या नगरीत त्यांनी उदबत्त्या, फुले, तेल आणि दिवे विकत घेतले. तिथे पुष्कळ काळ राहिलेल्या दोन भिक्षूंना त्यांनी ते सामान वर नेण्यासाठी मजुरी देऊन बरोबर घेतले. शिखरावर पोचल्यावर त्यांनी फुले आणि उदबत्त्या अर्पण केल्या, आणि अंधार पडू लागला, तेव्हा दिवे लावले. त्यांचे मन खिन्न झाले, पण त्यांनी अश्रू आवरले. ते म्हणाले, इथे बुद्धांनी शूरंगम सूत्र सांगितले. आपला जन्म अशा काळात झाला, की बुद्धांची भेट होऊ शकली नाही. “आणि आता मला दिसतात ते फक्त त्यांनी मागे ठेवलेले पावलांचे ठसे, आणि ते जिथे राहिले ती जागा; बाकी काही नाही.” मग त्या खडकातल्या गुहेसमोर त्यांनी शूरंगम सूत्राचे पठण केले. सारी रात्र ते तिथेच राहिले, आणि मग नव्या नगरीकडे परतले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स लेग यांनी भाषांतर केलेला फाहियान यांचा वृत्तांत (१८८६), प्रकरणे २८-३०, पृष्ठे ८१-८६; आणि ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठे १५२-१५४. फाहियान जुन्या नगरीची लांबी पूर्व-पश्चिम पाच-सहा ली आणि उत्तर-दक्षिण सात-आठ ली सांगतात, आणि डोंगराची चढण पंधरा ली. ह्युएनत्संग यांच्या कथेत ते गिधाड काळोख्या मध्यरात्री पंख फडफडवत, किंचाळत येते, आणि बुद्ध आनंदांच्या मस्तकावरून हात फिरवतात. देवदत्ताची शिळा, ते म्हणतात, चौदा-पंधरा फूट उंच आणि तीस पावले घेराची आहे.