भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
जीवक: राजगृहात सापडलेले बाळ
“आपल्याकडेही एक गणिका असावी”
राजगृह ही मगधाचे राजे सेनिय बिंबिसार यांची नगरी. बुद्ध तेव्हा तिथे वेणुवन नावाच्या बांबूच्या वनात राहत होते. त्या दिवसांत राजगृहातला एक व्यापारी कामानिमित्त वेसाली नगरीला गेला. वेसाली श्रीमंत होती, माणसांनी गजबजलेली होती, आणि तिथे अन्नाची रेलचेल होती. तिथे सात हजार सातशे सात मजली इमारती होत्या; तितक्याच शिखरबंद इमारती, तितकी उद्याने आणि तितकी कमळांची तळी. आणि तिथे अंबपाली नावाची गणिका होती: सुंदर, देखणी, नाचण्यात, गाण्यात आणि वीणा वाजवण्यात निपुण. तिच्याकडे पुष्कळ लोक येत. एका रात्रीचे ती पन्नास कहापण घेई. तिच्यामुळे वेसाली अधिकाधिक भरभराटीला येत होती. काम आटोपल्यावर तो व्यापारी राजगृहाला परतला, आणि राजांकडे गेला. जे जे पाहिले होते, ते सगळे त्याने राजांना सांगितले. “महाराजांची मर्जी असेल, तर आपणही एक गणिका नेमू या,” तो म्हणाला. “ठीक आहे, भल्या माणसा,” बिंबिसार म्हणाले. “गणिका म्हणून नेमता येईल, अशी मुलगी शोध.”
जीवक: राजगृहात सापडलेले बाळ
उकिरड्यावरचे सूप
राजगृहात सालवती नावाची एक सुंदर मुलगी होती. व्यापाऱ्याने तिला गणिका म्हणून नेमले. थोड्याच काळात ती नाचण्यात, गाण्यात आणि वीणा वाजवण्यात निपुण झाली. तिच्याकडे पुष्कळ लोक येऊ लागले, आणि एका रात्रीचे ती शंभर कहापण घेऊ लागली. आणि थोड्याच काळात तिला दिवस गेले. “गर्भार बाई पुरुषांना आवडत नाही,” सालवतीने विचार केला. कोणाला कळले, तर तिचा सगळा मान जाईल. म्हणून तिने आपल्या द्वारपालाला सांगितले, “कोणाही पुरुषाला आत येऊ देऊ नकोस. आणि कोणी माझी चौकशी केली, तर मी आजारी आहे म्हणून सांग.” दिवस भरले, आणि तिला मुलगा झाला. “जा पोरी,” तिने दासीला सांगितले, “या मुलाला एका जुन्या सुपात घाल, घेऊन जा, आणि उकिरड्यावर फेकून दे.” दासीने तसे केले. त्याच वेळी अभय नावाचे राजपुत्र सकाळी लवकर राजांच्या सेवेला निघाले होते. एका जागी कावळे जमलेले त्यांना दिसले. “भल्या माणसांनो, ते काय आहे?” “कुमार, ते एक मूल आहे.” “ते जिवंत आहे का, भल्या माणसांनो?” “जिवंत आहे, कुमार.” त्यांनी ते मूल आपल्या महालात आणवले, आणि दायांच्या हाती सोपवले. लोक म्हणाले होते, “ते जिवंत आहे” (जीवति); म्हणून मुलाचे नाव जीवक ठेवले. आणि एका राजकुमाराने त्याला वाढवले, म्हणून त्याला कोमारभच्च म्हणू लागले: “राजकुमाराने वाढवलेला.”
जीवक: राजगृहात सापडलेले बाळ
तक्कसिलेतली कुदळ
जीवक मोठा झाला, तेव्हा त्याने राजपुत्रांना विचारले, माझी आई कोण, आणि माझे वडील कोण? “भल्या जीवका, तुझी आई कोण, ते मला ठाऊक नाही,” अभय म्हणाले. “पण तुझा पिता मी आहे; कारण मी तुला वाढवले आहे.” जीवकाने विचार केला, राजघराण्यांत हाती काही विद्या असल्याशिवाय पोट भरणे सोपे नाही. तक्कसिलेत एक जगप्रसिद्ध वैद्य राहत होते. राजपुत्रांची परवानगी न घेताच जीवक त्यांच्याकडे निघाला. तो पुष्कळ शिकला, सहज शिकला, आणि काहीही विसरला नाही. पण सात वर्षे झाली, तरी त्या विद्येचा अंत त्याला दिसत नव्हता. तेव्हा त्याने गुरूंना विचारले, तो अंत कधी दिसेल? वैद्यांनी त्याच्या हाती एक कुदळ दिली. “तक्कसिलेच्या चारी बाजूंना योजनभर शोध घे. औषधी नाही, अशी जी वनस्पती दिसेल, ती माझ्याकडे घेऊन ये.” जीवकाने चारी बाजूंना योजनभर शोधले, आणि तो रिकाम्या हाती परत आला. औषधी नाही, अशी एकही वनस्पती त्याला दिसली नव्हती. “भल्या जीवका, तुझे शिक्षण पूर्ण झाले,” वैद्य म्हणाले, आणि घरच्या वाटेसाठी त्यांनी त्याला थोडे पैसे दिले.
जीवक: राजगृहात सापडलेले बाळ
घोड्यांची गाडी घेऊन घरी
घरी परतताना साकेतला पोचल्यावर ते पैसे संपले. तिथे जीवकाने आपली पहिली कमाई केली. एका सेट्ठीची, म्हणजे एका गृहस्थाची, बायको सात वर्षे डोक्याच्या विकाराने आजारी होती. नाकातून औषधाची एकच मात्रा देऊन जीवकाने तिला बरे केले. तिने, तिच्या मुलाने, तिच्या सुनेने आणि तिच्या नवऱ्याने त्याला प्रत्येकी चार हजार कहापण दिले. नवऱ्याने वर एक दास, एक दासी आणि घोडे जोडलेली एक गाडीही दिली. हे सगळे घेऊन जीवक राजगृहाला परतला, आणि अभय राजपुत्रांकडे गेला. “कुमार, माझ्या पहिल्याच कामाचे मला हे मिळाले आहे,” तो म्हणाला: सोळा हजार, एक दास, एक दासी आणि घोड्यांची गाडी. “मला वाढवल्याचा मोबदला म्हणून कुमारांनी हे स्वीकारावे.” “नाही, प्रिय जीवका,” राजपुत्र म्हणाले, “हे तूच ठेव. पण आमच्या वाड्याशिवाय दुसरीकडे कुठेही आपले घर करू नकोस.” आणि जीवकाने राजपुत्रांच्या वाड्यातच आपले घर केले.
जीवक: राजगृहात सापडलेले बाळ
राजांचा भगंदर
त्या वेळी बिंबिसार राजांना भगंदराचा विकार होता, आणि त्यांची वस्त्रे रक्ताने माखत. राण्यांनी ते पाहिले, आणि त्या राजांना हसू लागल्या: महाराजांना पाळी आली आहे, महाराज आता बाळंत होणार! राजे चिडले. मला बरे करील असा वैद्य शोधा, असे त्यांनी अभयांना सांगितले. “महाराज, आमचा हा उत्तम तरुण वैद्य जीवक महाराजांना बरे करील,” राजपुत्र म्हणाले. जीवकाने नखात थोडे औषध घेतले, आणि तो राजांकडे गेला. “महाराज, आपला विकार पाहू या,” तो म्हणाला; आणि एकाच लेपात त्याने तो भगंदर बरा केला. मग राजांनी आपल्या पाचशे राण्यांना सगळे अलंकार घालायला सांगितले, आणि नंतर ते उतरवून त्यांचा ढीग करायला सांगितले. “प्रिय जीवका, माझ्या पाचशे राण्यांचे हे सगळे अलंकार तुझे.” जीवकाने ते घेतले नाहीत. महाराजांनी माझी सेवा ध्यानात ठेवावी, एवढीच विनंती त्याने केली. “ठीक आहे, प्रिय जीवका,” बिंबिसार म्हणाले: यापुढे तो राजांचा, राजांच्या स्त्रियांचा, आणि बुद्धप्रमुख भिक्षुसंघाचा वैद्य होईल.
जीवक: राजगृहात सापडलेले बाळ
दोन किडे
राजगृहाचा सेट्ठी हा एक गृहस्थ होता; राजांची आणि व्यापाऱ्यांच्या संघाची तो चांगली सेवा करत असे. सात वर्षे तो डोक्याच्या विकाराने आजारी होता. पुष्कळ मोठमोठे वैद्य आले, पुष्कळ सोने घेऊन गेले. काही म्हणाले, हा पाचव्या दिवशी मरेल; काही म्हणाले, सातव्या दिवशी. मग नगरातला एक व्यापारी राजांकडे गेला, आणि राजांनी जीवकाला पाठवले. “मी तुम्हाला बरे केले, तर तुम्ही मला काय मोबदला द्याल?” जीवकाने त्या आजारी माणसाला विचारले. “वैद्यराज, माझे सगळे काही तुमचे होईल, आणि मी तुमचा दास होईन.” सात महिने एका कुशीवर, सात महिने दुसऱ्या कुशीवर, आणि सात महिने उताणे पडून राहता येईल का? येईल, तो म्हणाला. जीवकाने त्याला निजवले, आणि बिछान्याला घट्ट बांधले. त्याने डोक्याची कातडी कापली, मांस बाजूला केले, आणि दोन किडे बाहेर काढले. “भल्या माणसांनो, हे पाहा दोन किडे, एक लहान आणि एक मोठा,” तो लोकांना म्हणाला. पाचवा दिवस सांगणाऱ्या वैद्यांनी मोठा किडा पाहिला होता; तो त्या दिवशी मेंदूपर्यंत पोचला असता. सातवा दिवस सांगणाऱ्यांनी लहान किडा पाहिला होता. “त्या वैद्यांनी अगदी बरोबर पाहिले होते.” मग त्याने जखम बंद केली, कातडी शिवली, आणि तिला मलम लावले.
जीवक: राजगृहात सापडलेले बाळ
तीन वेळा सात दिवस
सात दिवसांनी तो गृहस्थ म्हणाला, मला या कुशीवर सात महिने पडून राहता येणार नाही; मी मरेन. “येईल, असे तुम्ही मला सांगितले नव्हते का?” जीवक म्हणाला. मग त्याने दुसऱ्या कुशीवर पडावे. आणखी सात दिवसांनी पुन्हा तेच झाले, आणि त्याला उताणे पडायला सांगितले. आणखी सात दिवसांनी पुन्हा तेच. “मी तुम्हाला असे सांगितले नसते, तर तुम्ही इतके दिवसही पडून राहिला नसता,” जीवक म्हणाला. “पण तीन वेळा सात दिवसांनी तुम्ही बरे व्हाल, हे मला आधीच ठाऊक होते. गृहस्था, उठा; तुम्ही बरे झाला आहात. आता मला काय मोबदला देता, ते पाहा.” “वैद्यराज, माझे सगळे काही तुमचे, आणि मी तुमचा दास.” “नको, तुमचे सगळे काही मला देऊ नका, आणि माझे दासही होऊ नका. एक लाख राजांना द्या, आणि एक लाख मला.” आणि त्या गृहस्थाने तसे केले.
जीवक: राजगृहात सापडलेले बाळ
हजारो चीवरांचा दिवस
एकदा बुद्धांची प्रकृती बिघडली, आणि त्यांना रेचक घ्यावे असे वाटले. त्यांना कडक रेचक देणे जीवकाला योग्य वाटले नाही. त्याने निळ्या कमळांच्या तीन मुठी औषधांत भिजवल्या, आणि त्या बुद्धांना हुंगायला दिल्या; एकेका मुठीने दहा वेळा रेचन व्हायचे होते. बाहेर पडल्यावर जीवकाला वाटले, या कमळांनी एकोणतीसच वेळा रेचन होईल; आणि स्नानाने आणखी एकदा. बुद्धांनी आपल्या मनःशक्तीने त्याचा विचार जाणला, आणि आनंदांना गरम पाणी तयार ठेवायला सांगितले. अशा रीतीने त्यांना पूर्ण तीस वेळा रेचन झाले, आणि थोड्याच दिवसांत ते बरे झाले. पज्जोत नावाच्या एका राजांनी जीवकाला एक भेट पाठवली होती: सिवेय्यक कापडाचा एक जोड. अनेक हजार जोडांमध्ये तो सर्वांत उत्तम आणि सर्वांत मौल्यवान होता. तो घेऊन जीवक बुद्धांकडे आला, आणि त्याने एक वर मागितला. तोपर्यंत बुद्ध आणि त्यांचे भिक्षू उकिरड्यावरून किंवा स्मशानातून उचललेल्या चिंध्यांचीच चीवरे घालत. बुद्धांनी हे कापड स्वीकारावे, आणि गृहस्थ देतील ती चीवरे घालायला भिक्षूंना परवानगी द्यावी, असे त्याने मागितले. बुद्धांनी ते कापड स्वीकारले. आणि त्यांनी भिक्षूंना सांगितले, ज्याला हवी त्याने चिंध्यांची चीवरे घालावी, आणि ज्याला हवी त्याने गृहस्थांनी दिलेली चीवरे स्वीकारावी. राजगृहाच्या लोकांनी हे ऐकले, आणि ते आनंदले: आता आपल्याला दान देता येईल, आणि पुण्य मिळवता येईल. एकाच दिवसात राजगृहात भिक्षूंना हजारो चीवरे दिली गेली.
जीवक: राजगृहात सापडलेले बाळ
जीवकाचे आम्रवन
राजगृहात जीवकाचे एक आम्रवन होते. एकदा तो अजातशत्रू राजांजवळ गप्प बसला होता. “पण मित्रा जीवका, तू का काही बोलत नाहीस?” राजांनी विचारले. जीवकाने उत्तर दिले, बुद्ध बाराशे पन्नास भिक्षूंसह “आमच्या आम्रवनात” उतरले आहेत; राजांनी त्यांचे दर्शन घ्यावे. त्याने पाचशे हत्तिणी सज्ज करवल्या, आणि मशालींच्या उजेडात राजे राजगृहातून त्या वनाकडे निघाले. चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग त्या जागेचे वर्णन करतात. नगराच्या एका वळणावर एक स्तूप होता. इथे थोर वैद्य जीवकाने बुद्धांसाठी एक प्रवचनशाळा बांधली होती, आणि तिच्या भिंतींभोवती चारी बाजूंनी फुलझाडे आणि फळझाडे लावली होती. बुद्ध पुष्कळदा तिथे मुक्काम करत. त्या प्रवचनशाळेच्या आता फक्त भिंतींच्या खुणा उरल्या होत्या, आणि झाडांची कुजलेली मुळे. शेजारीच जीवकाच्या स्वतःच्या घराचे अवशेष होते, आणि एका जुन्या विहिरीचा खळगा. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: महावग्ग ८, १, १-२० आणि ३०-३५, टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स आणि एच. ओल्डेनबर्ग यांच्या ‘विनय टेक्स्ट्स’ भाग २ (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड १७, १८८२) मध्ये, पृष्ठे १७१-१८४ आणि १९१-१९५; टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स यांनी भाषांतर केलेले ‘डायलॉग्ज ऑफ द बुद्ध’, खंड १ (१८९९), पृष्ठे ६७-६८; आणि ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठ १५२. जेम्स लेग यांनी १८८६ मध्ये भाषांतर केलेल्या फाहियान यांच्या वृत्तांतातल्या एका टीपेत जीवक हा बिंबिसारांपासून अंबपालीला झालेला मुलगा आहे; महावग्गात त्याची आई राजगृहाची सालवती आहे. भाषांतरकारांच्या मते कोमारभच्च याचा खरा अर्थ “लहान मुलांवर उपचार करण्याच्या शास्त्रात निपुण” असा होता. जैन अभयांना बिंबिसारांचा पुत्र मानतात, असेही ते नोंदवतात.