भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
पाच डोंगरांच्या कड्यातले गिरिव्रज
चौरस्त्यावरचे अर्धे बाळ
महाभारतात मगधाची राजधानी गिरिव्रज आहे. पाच डोंगरांच्या कुशीत वसलेली ही नगरी. तिथले राजे बृहद्रथ यांना मुलाची फार आस होती. त्यांच्या दोन्ही राण्या काशीच्या राजाच्या कन्या होत्या. एका थोर ब्राह्मणाच्या आज्ञेने दोघींना एकेक अर्धे बाळ झाले: एक डोळा, एक हात, एक पाय आणि अर्धा चेहरा. त्या माता थरथरल्या, आणि त्यांनी ते अर्धे देह सोडून दिले. दोन दाईंनी ते गुंडाळले, राजवाड्याच्या मागच्या दाराने बाहेर नेले, आणि फेकून दिले. एका चौरस्त्यावर ते जरा नावाच्या राक्षसीला सापडले. ती मांस आणि रक्त खाऊन जगत असे. न्यायला सोपे जावे म्हणून तिने ते दोन अर्धे भाग जुळवले. त्याच क्षणी ते एक जिवंत बाळ झाले. त्याचे अंग वज्रासारखे कठीण होते. तिला ते उचलवेना. बाळाने आपल्या तांबड्या मुठी तोंडात घातल्या, आणि ते पावसाळी मेघासारखे गर्जू लागले. तो आवाज ऐकून सारा राजवाडा धावत आला. राजेही आले, आणि पान्हा दाटलेल्या राण्याही. मुलासाठी एवढे तळमळणारे हे राजे; आणि त्यांच्याच राज्यात ती राहत होती. म्हणून जरेने त्यांच्या बाळाला मारले नाही. तिने स्त्रीचे रूप घेतले, आणि ते बाळ त्याच्या पित्याच्या हाती दिले.
पाच डोंगरांच्या कड्यातले गिरिव्रज
भिंतीवरची देवी
राजांनी तिला विचारले, तू कोण? “मी जरा नावाची राक्षसी,” ती म्हणाली. फार पूर्वी सृष्टिकर्त्याने तिला निर्माण केले होते, आणि तिचे नाव गृहदेवी, म्हणजे “घराची देवता”, ठेवले होते. जो आपल्या घराच्या भिंतींवर तिचे तरुण रूपातले, मुलांच्या घोळक्यातले चित्र काढतो, त्याची भरभराट होते; जिथे ती नसते, ते घर धुळीला मिळते. राजांच्या स्वतःच्या घराच्या भिंतींवर अनेक मुलांच्या मधोमध तिचे चित्र रंगवलेले होते. तिथे गंध, फुले, धूप आणि नैवेद्य वाहून रोज तिची पूजा होत असे. ती म्हणाली, मी मेरू पर्वतही गिळू शकते; मग एका बाळाचे काय? त्या पूजेचे उपकार फेडायलाच तिने ते दोन अर्धे भाग जोडले होते. मग ती अदृश्य झाली. राजांनी तिच्या सन्मानार्थ उत्सव करायची प्रजेला आज्ञा दिली, आणि बाळाचे नाव ठेवले जरासंध, म्हणजे “जरेने जोडलेला”. तुपाची आहुती मिळालेल्या अग्नीसारखा तो मुलगा वाढू लागला. कालांतराने जरासंध मगधाचा पराक्रमी राजा झाला. वृष्णी कुळातल्या कृष्णांनी कंस राजाला मारले, तेव्हा त्या दोघांत वैर पेटले. एकदा जरासंधाने गिरिव्रजात एक गदा नव्याण्णव वेळा गरगर फिरवली, आणि मथुरेच्या दिशेने भिरकावली. तिथे कृष्ण राहत होते. ती गदा नव्याण्णव योजने दूर, मथुरेजवळ, गदावसान नावाच्या जागी पडली.
पाच डोंगरांच्या कड्यातले गिरिव्रज
डोंगरांतून दिसलेली नगरी
जरासंधाला मारायला कृष्ण गिरिव्रजाला आले. त्यांच्याबरोबर पांडव भावांपैकी दोघे होते, भीम आणि अर्जुन. नगरीत शिरण्याआधी कृष्णांनी अर्जुनांना ती नगरी दाखवली. “पाहा, ही मगधाची महान राजधानी, आपल्या साऱ्या शोभेनिशी उभी आहे,” ते म्हणाले. नगरी गुराढोरांनी आणि शेरडामेंढरांनी भरलेली होती. तिथले पाणी कधी आटत नसे, आणि सुंदर वाड्यांच्या रांगा उभ्या होत्या. कोणतेही संकट तिला कधी शिवले नव्हते. वैहार, वराह, वृषभ, ऋषिगिरी आणि सुंदर चैत्य हे तिचे पाच उंच डोंगर. ते एकमेकांना जोडलेले होते, आणि गार सावलीच्या उंच झाडांनी झाकलेले होते. जणू ते पाचही मिळून नगरीचे रक्षण करत होते. सुगंधी लोध्र वृक्षांची रानेच्या राने त्यांचे उतार झाकून होती; त्यांच्या फांद्यांच्या टोकांना फुले लगडली होती. कृष्णांनी नगरीचा पूर्वेतिहासही सांगितला. कठोर व्रते पाळणारे गौतम ऋषी इथे राहिले होते, आणि त्यांना कीर्तिमान पुत्र झाले होते. अंग आणि वंग देशांचे राजे त्यांच्या घरी येऊन आनंदाने राहिले होते. पूर्वीच्या काळी इथे नाग राहत असत. मगधात कधी दुष्काळ पडू नये, अशी आज्ञा स्वतः मनूंनी दिली होती. एवढ्या बलाढ्य नगरीचा स्वामी जरासंध दुसऱ्या कोणत्याही राजाप्रमाणे वागत नव्हता; तो आपल्याच मार्गाने जात होता. “पण आज त्याला मारून आपण त्याचा गर्व उतरवू.”
पाच डोंगरांच्या कड्यातले गिरिव्रज
फोडलेले शिखर
ते त्या नगरीत आले. तिथे सर्व वर्णांचे लोक होते, आनंदी आणि खाऊन-पिऊन सुखी; आणि तिथले उत्सव कधी संपत नसत. वेशीपाशी आल्यावर ते वेशीतून आत गेले नाहीत. त्याऐवजी त्यांनी उंच चैत्यक शिखरावर हल्ला चढवला. राजे आणि सारे नागरिक गंध आणि हार वाहून त्या शिखराची पूजा करत. तिथेच फार पूर्वी बृहद्रथ राजांनी ऋषभ नावाच्या एका नरभक्षकाला मारले होते, आणि त्याच्या कातड्याचे तीन नगारे केले होते. एकदा वाजवले, की त्यांचा नाद महिनाभर घुमत राही. दिव्य फुलांनी झाकलेले ते नगारे ज्या जागी वाजत, नेमक्या त्याच जागी त्या तिघा वीरांनी ते प्रचंड, पुरातन शिखर फोडून पाडले. त्या कृत्याने जणू त्यांनी आपल्या शत्रूच्या डोक्यावरच पाय दिला. नगरीतल्या ब्राह्मणांना अशुभ शकुन दिसले, आणि त्यांनी ते राजाला सांगितले. पुरोहिताने राजाला हत्तीवर बसवले, आणि त्याच्याभोवती जळते पलिते गरगर फिरवले. ते अरिष्ट टळावे म्हणून जरासंधाने व्रते आणि उपवास करून एक यज्ञ आरंभला.
पाच डोंगरांच्या कड्यातले गिरिव्रज
बाजारात हिसकावलेले हार
ते तिघे ब्राह्मणांच्या वेशात आत आले. हाती शस्त्र नव्हते; होते ते फक्त उघडे बाहू. कारण जरासंधाशी त्यांना बाहूंनीच लढायचे होते. अन्नाने, हारांनी आणि माणसाला हवे ते सगळे भरलेली दुकाने ते न्याहाळत गेले. फुलवाल्यांकडून त्यांनी जबरदस्तीने हार हिसकावून घेतले. झळाळती वस्त्रे, गळ्यात हार, कानांत कुंडले, बाहूंना चंदनाची उटी, अशा थाटात ते गर्दीने गजबजलेले तीन दरवाजे ओलांडून राजाकडे गेले. मगधाचे लोक आश्चर्याने त्यांच्याकडे पाहत राहिले. जरासंध घाईघाईने उठला. त्याने पाय धुवायला पाणी, मध आणि गाईंचे दान देऊन त्यांचे स्वागत केले. त्यानंतर झालेले युद्ध याच संकेतस्थळावरच्या महाभारताच्या पुस्तकांत सविस्तर सांगितले आहे. भीमांनी जरासंधाला गुडघ्यावर घेऊन मोडले, तेव्हा ते युद्ध संपले. भीमांची गर्जना आणि जरासंधाची मरणकिंकाळी एकत्र घुमली, आणि प्रत्येक प्राणी भयभीत झाला. नागरिक भीतीने मुके झाले. पुष्कळ स्त्रियांची दिवस भरण्याआधीच बाळंतपणे झाली. लोकांना वाटले, हिमालय कोसळतो आहे, की पृथ्वी दुभंगते आहे. वीरांनी जरासंधाचा देह राजवाड्याच्या दारात ठेवला; तो झोपी गेल्यासारखा पडला होता. जरासंधाने अनेक राजांना आपल्या नगरीत कैदेत ठेवले होते. कृष्णांनी त्यांची सुटका केली, आणि त्या राजांनी त्यांना रत्ने दिली. मग भीम, अर्जुन आणि सुटका झालेले राजे यांना बरोबर घेऊन, जरासंधाच्याच रथातून कृष्ण गिरिव्रजाबाहेर पडले. ही कथा महाभारतावरून सांगितली आहे, के. एम. गांगुली यांच्या भाषांतरातून: खंड २ (सभापर्व आणि वनपर्व), सभापर्व, अध्याय १७-१९, २१ आणि २४, पृष्ठे ४५-६०.