भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
राजगृहाच्या गरम कुंडांपाशी बुकानन
एकशे नऊ अंश
सावलीत तापमापक ६२ अंश दाखवत होता. ब्रह्मकुंडाच्या तळाशी साचलेल्या पाण्यात तो १०९ अंशांवर गेला. ब्रह्मकुंड हे दगड-विटांचे एक खोल, चौकोनी टाके होते. राजगृहाच्या डोंगरउतारावर झऱ्यांचा एक पुंजका होता, आणि त्यांत हे कुंड सर्वांत प्रसिद्ध होते. तापमापक हातात धरणारे होते फ्रान्सिस बुकानन. १८११-१८१२ मध्ये ते पाटणा आणि गया जिल्ह्यांची पाहणी करत होते. तो दिवस होता १९ जानेवारी. ते ‘राजगृहो’ला आले होते; त्यांच्या लेखनात नगरीचे नाव असेच आहे. तिथला एक जुना रस्ता आणि डोंगरावर उंचावरचे एक आसन जरासंध राजपुत्राचे मानले जात. त्यांना ही जागा फार भव्य वाटली, “धार्मिक दरारा उत्पन्न करण्याजोगी”. म्हणूनच, त्यांच्या शब्दांत, तिन्ही मोठ्या हिंदू पंथांनी ती निवडली होती, आणि प्रत्येक जण ती आपली म्हणत होता. ब्रह्मकुंडाच्या खाली पाच पवित्र झरे दगडी तोटींतून विटांच्या एका हौदात पडत. पडताना पाणी अगदी स्वच्छ, नितळ असे; पण लोक जिथे स्नान करत, त्या कुंडांत ते साचले, की “ते किळसवाणे होते.” एका तोटीला काही जण लंगई म्हणत, “कारण जैन स्त्रिया तिथे नग्न होऊन अंघोळ करतात”.
राजगृहाच्या गरम कुंडांपाशी बुकानन
तपबनातले भिकारी
त्याच्या पाच दिवस आधी, १४ जानेवारीला, बुकानन तपबनात होते. तपबन हे ‘राजगृहो’च्या तीर्थांपैकी एक. दोन दिवसांपूर्वी तिथे जत्रा भरली होती, आणि तिला आठ-दहा हजार लोक आले असावेत, असे सांगत. ‘राजगृहो’हून काही ब्राह्मण दक्षिणा गोळा करायला आले होते. त्यांना ते “अत्यंत पिच्छा पुरवणारे भिकारी” वाटले. ते स्वतःला मगैया श्रोत्रिय म्हणवत; पण सांगत, आम्ही महाराष्ट्रातले ब्राह्मण. ज्या राजांचे नाव कृष्णांच्या वडिलांच्याच नावासारखे होते, त्यांनी या ब्राह्मणांना इथे आणले होते. तीर्थे म्हणजे डोंगराच्या पायथ्याशी पाच कुंडे. त्यांतले सर्वांत सुंदर चुंडकोसी. त्याच्याभोवती गिलावा केलेल्या विटांची भिंत होती, आणि त्याच्या एका बाजूला एक छोटे देऊळ उघडत होते. लोक स्नान करत, त्या इतर सगळ्या कुंडांसारखेच इथलेही पाणी फार घाण होते. हवेत तापमान ७० अंश होते; पाण्यात तापमापक ११६ अंशांवर चढला. मधल्या दोन कुंडांत तापमान १०० आणि १०२ अंश होते. तिथे त्यांना लहान मासे आणि पुष्कळ बेडूक दिसले. सर्वांत गरम दोन कुंडांत, ११२ आणि ११६ अंशांच्या पाण्यात, यांपैकी एकही जीव जगू शकत नव्हता. “यावरून हे प्राणी किती उष्णतेत सुखाने जगू शकतात, ते कळते.”
राजगृहाच्या गरम कुंडांपाशी बुकानन
जरासंधाचा रस्ता
१८ जानेवारीला बुकानन पुढे खुद्द ‘राजगृहो’ला निघाले. सिंघौल गावापासून ते “अधर्मी जरासंधाचा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या एका फार भव्य, जुन्या रस्त्या”ने गेले. म्हणूनच त्याला असुरेन म्हणत. तो अगदी सरळ रेषेत गेला होता, सुमारे १५० फूट रुंद होता, आणि सखल मैदानातून एखाद्या उंच बांधासारखा चालला होता. लोकांची समजूत अशी होती, की तो एक जलाशय होता. पावसाचे पाणी ‘राजगृहो’पर्यंत नेण्यासाठी तो बांधला होता. तिथून ते पाणी डोंगरमाथ्यावरच्या फुलबागेत चढवायचे होते; राजपुत्राला आपली बाग तिथेच हवी होती. तो बांध पाणी अडवतो, हे त्यांनाही पटले; दर पावसाळ्यात त्याच्या मागची जमीन तलाव होऊन जाई. पण नगरीच्या एक मैल अलीकडेच, जिथे जमीन चढू लागते, तिथे तो बांध संपत होता. म्हणजे तो तिथपर्यंत पाणी नेऊच शकला नसता. त्यांची खात्री होती, तो रस्ताच होता, “राजपुत्राच्या निवासाकडे जाणारा एक थाटाचा मार्ग.” आता तलावाच्या पाण्याने तो कित्येक ठिकाणी फोडला होता, आणि ओझी लादलेले बैल त्यावरून कसेबसे जाऊ शकत.
राजगृहाच्या गरम कुंडांपाशी बुकानन
हत्तीवरून किल्ल्याला फेरी
१९ जानेवारीला बुकानन यांनी हत्तीवरून राजगृहाच्या मोठ्या जुन्या किल्ल्याला फेरी मारली. तिला ४८ मिनिटे लागली. त्याची तटबंदी म्हणजे खंदकातून काढलेली मातीच होती; ती झिजून आता नुसता एक उंचवटा उरली होती. आजचे राजगृह गाव त्याच्या एका कोपऱ्यात वसले होते. त्यांनी मानले, हेच ‘राजगृहो’, जरासंधाचे निवासस्थान. दुसऱ्या एका कोपऱ्यात माती-दगडांचा एक लहान किल्ला होता. परंपरा तो शेरशाहचा मानत होती. त्यांना त्याबद्दल शंका होती. शेरशाहच्या कारकिर्दीपासून जितका काळ लोटला होता, त्या मानाने त्याच्या भिंती फारच जास्त ढासळल्या होत्या. आणि त्याच्या एकाही खिंडारात दरवाज्याच्या इमारतीची पुसटशी खूणसुद्धा नव्हती. “हे पाहून, कबूल करतो, मी गोंधळून जातो.” शहराबरोबरच बांधलेला बालेकिल्लाही तो त्यांना वाटला नाही; तसे असते, तर खंदक त्याच्याभोवतीही खणला गेला असता, असे त्यांना वाटले. दोन्ही किल्ल्यांच्या आत कमी उंचीचे ढिगारे होते. ते इमारतींच्या अवशेषांसारखेच दिसत. त्यांतला सर्वांत मोठा ढिगारा इमारतीचाच असावा, असे त्यांना वाटले; तसे असेल, तर ती इमारत फार मोठी असली पाहिजे.
राजगृहाच्या गरम कुंडांपाशी बुकानन
जरासंधाच्या बळाची देवी
ब्रह्मकुंडाशेजारी परत आल्यावर आणखी सात पवित्र झरे दगडी तोटींतून पडत होते. त्यांचे काही पाणी डबक्यांत साचू दिले होते, “बेडकांनी आणि इतर किड्यांनी भरलेल्या”. ओढ्याच्या थोडे वर, खडकात खोदलेल्या एका चौकोनी टाक्यातून एक सुरेख छोटा झरा वाहत होता. त्याला वानर-वानरी म्हणत; कारण एक वानर आणि त्याची बायको त्यात स्नान करताच थेट स्वर्गाला गेले होते. आणखी वर, जिथे ओढा दुभंगत होता, तिथे एका उंचवट्यावर एक छोटे देऊळ होते. त्यातली मूर्ती भंगलेली होती. त्यांनी आजवर पाहिलेल्या संहारशक्तीच्या रूपांपैकी ते एक अत्यंत भयानक रूप होते. मूर्तीला तीन मस्तके आणि आठ हात होते. तिच्या अंगावर चिलखत होते, आणि हातांत दोन सर्प, शस्त्रे आणि एक मानवी मुंडके. त्यांना ती पुरुषाची मूर्ती वाटली. पण तिथली पूजा करणारे ब्राह्मण तिला देवी म्हणत, जरादेवी; आणि या देवीच्या उपासनेतूनच जरासंधाला आपले सारे बळ मिळाले, असे मानले जाई.
राजगृहाच्या गरम कुंडांपाशी बुकानन
पवित्र भूमी कोणाची?
‘राजगृहो’च्या ब्राह्मणांनी बुकानन यांना आपली कथा सांगितली. ही भूमी एके काळी राजा बोसू यांची होती. डोंगरांवरच्या देवांच्या पूजेसाठी त्यांनी महाराष्ट्रातून ब्राह्मण आणले. ब्राह्मण सांगत, जरासंधाला जरादेवीकडून बळ मिळाले. पाच डोंगरांच्या मधल्या मैदानात तो मारला गेला, आणि त्याच रणावर त्याचे दहन झाले; म्हणूनच तिथली माती लाल झाली. जैनांची कथा वेगळी होती. ते म्हणत, हा किल्ला राजा सेनोक, किंवा श्रीनिक, यांनी बांधला; जरासंधानंतर फार काळाने. आणि जरासंध स्वतः जैन होता. सगळ्या मूर्तींवर आणि सगळ्या गरम झऱ्यांवर ते आपला हक्क सांगत. पाच डोंगरांच्या आतले मैदान त्यांच्यासाठी पवित्र होते; ब्राह्मणांनी मात्र त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले होते. बौद्धांचाही दावा होता. आवाचे बौद्ध आपल्या ग्रंथांच्या आधाराने राजगृहाला आले होते. त्यांच्या मते ते जरासंधाचे निवासस्थान होते, आणि जरासंध “त्यांच्या पंथातल्या सर्वांत धार्मिक राजपुत्रांपैकी एक” होता.
राजगृहाच्या गरम कुंडांपाशी बुकानन
सगळ्यांचे पाणी
ओढ्याच्या पलीकडच्या काठावर, सूर्यकुंडाभोवती, सगळ्या पंथांची मिळून उपासनेची ठिकाणे होती. कुंड घाण होते, आणि बेडकांनी गजबजलेले. तिथे एक संन्यासी अंगाला राख फासून दिवसभर बुद्धांच्या आसनात बसून राही. तो हलत नसे, बोलत नसे; ज्याला वाटेल, तो त्याला भिक्षा देई, आणि काहीच मिळाले नाही, तर तो उपाशी राही. कोणी चोरांनी त्याचे घोंगडे चोरले, असे त्यांना सांगण्यात आले. त्यांना शंका आली, आपल्याकडून एक रुपया काढण्यासाठी रचलेली ही नुसती कहाणी असावी. त्यांना वाटले, जो अत्यंत पवित्र मानला जातो, अशा “इतक्या दीनवाण्या प्राण्याकडून” कोणताही चोर चोरी करणार नाही. जवळच दोन पावले कोरलेली एक शिळा होती. ब्राह्मण म्हणत, ही विष्णूंच्या चोवीस अवतारांपैकी एकांची पावले. पण बुकानन यांनी पाहिले, तिच्यावरचा लेख जैन ज्या चिन्हाने सुरुवात करतात, त्याच चिन्हाने सुरू होत होता; ती शिळा जैनांची होती. डोंगराच्या कडेने आणखी पूर्वेला सुरुफुद्दीन बेहारी यांचा दर्गा होता. त्या थोर संतांनी जिथे पुष्कळ काळ प्रार्थनेत घालवला, तिथे तो बांधला होता. त्याच्या आवारात एका गरम झऱ्याचे कुंड केले होते. हिंदूंना अजूनही तिथे स्नान करू दिले जाई, आणि कुंडाच्या कडेला त्यांचे शिवाचे एक छोटे देऊळ होते. रमजानच्या महिन्यात तिथे आठशे ते बाराशे भाविक जमत, आणि संतांचे उत्तराधिकारी त्यांचा पाहुणचार करत.
राजगृहाच्या गरम कुंडांपाशी बुकानन
जरासंधाची बैठक
२० जानेवारीला बुकानन ब्रह्मकुंडाच्या वर, डोंगरावर उंच असलेल्या बैठकीपाशी गेले; “म्हणजे जरासंधाचे आसन”. तिथे जाण्यासाठी कधी रस्ता बांधलेलाच नव्हता. डोंगरउताराला टेकवून बांधलेला तो जास्पर दगडाच्या ओबडधोबड शिळांचा एक मोठा चौथरा होता. हवेने झिजलेल्या त्या शिळा पाहून वाटे, त्या फार फार पूर्वी खाणीतून काढल्या असाव्यात. बुकानन यांना वाटले, कदाचित जरासंध या पवित्र कुंडांत स्नान करत असे, तेव्हा अशाच एखाद्या जागी बसत असेल, आणि दरबाऱ्यांकडून नजराणे घेत असेल. त्यांच्या काळीही साधू झऱ्यांजवळ विटांचे छोटे चौथरे बांधत. यात्रेकरूंच्या महिन्यांत ते त्यांच्यावर बसत, आणि स्वखुशीची दक्षिणा गोळा करत. “जरासंध खरोखरच त्या जागी बसला असेल, तर ती दक्षिणा बहुधा स्वखुशीपेक्षा थोडी जास्तच असेल.” त्या चौथऱ्यावर एका मुसलमान संतांना पुरले होते, आणि त्यांची कबर ढासळली होती. चौथऱ्याचे मात्र एका कोपऱ्यातले थोडेच दगड पडले होते. “कोणी हात लावला नाही, तर तो प्रलयाच्या दिवसापर्यंत टिकेल.”
राजगृहाच्या गरम कुंडांपाशी बुकानन
स्तूपांच्या विटा
पुढे अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी या जागेची पाहणी केली. त्यांनी तो मोठा किल्ला म्हणजे राजगृहाची नवी नगरी मानले. ती श्रेणिक राजांनी बांधली, असे सांगतात; त्यांचेच दुसरे नाव बिंबिसार. ते अजातशत्रूंचे वडील, आणि अजातशत्रू बुद्धांचे समकालीन. आतला लहान किल्ला नंतरचा असू शकेल, हे त्यांनी मान्य केले; पण त्यांच्या मते तो फक्त नव्या नगरीचा बालेकिल्ला होता. एक झरा मुसलमानांनी आपलासा केला होता, मखदूम कुंड. कनिंगहॅम यांच्या मते त्याला हे नाव चिल्ला शाह नावाच्या एका प्रसिद्ध संतांवरून पडले; त्यांची कबर जवळच होती. एल. एस. एस. ओमॅली जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये त्या संतांचे नाव मखदूम शाह शरीफ-उद-दीन देतात. ते तिथे एका दगडी कोठडीत दहा दिवस उपवास करून राहिले होते, असे सांगतात. ओमॅली यांच्या काळी दर तिसऱ्या वर्षी भरणारी जत्रा हजारो यात्रेकरूंना या झऱ्यांकडे खेचून आणत असे. पण कनिंगहॅम यांना आढळले, राजगृहात जुने अवशेष फार थोडे उरले होते. मुसलमान आणि ब्राह्मण आळीपाळीने तिथे राहिले, आणि त्यांनी बौद्ध स्तूप आणि विहार पाडून त्यांच्या सामानातून आपल्या कबरी, मशिदी आणि देवळे बांधली. जिथे पूर्वी बौद्ध स्मारके उभी असली पाहिजेत, ती सारी उंच ठिकाणे मुसलमानांच्या कबरींनी व्यापली होती. आणि गरम झऱ्यांभोवतीची ब्राह्मणांची सारी देवळे बौद्ध स्तूपांच्या मोठ्या विटांनी बांधलेली होती. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘जर्नल ऑफ फ्रान्सिस बुकानन केप्ट ड्युरिंग द सर्व्हे ऑफ द डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ पाटणा अँड गया इन १८११-१८१२’ (१९२५), पृष्ठे १२८-१४१; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे २२-२४ आणि २७; आणि एल. एस. एस. ओमॅली, ‘पाटणा’ (बेंगॉल डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स, १९०७), पृष्ठे २०७ आणि २२३. जुन्या छापील प्रतीत बुकानन यांचे काही आकडे खराब झाल्यामुळे वाचता येत नाहीत. कनिंगहॅम यांनी जुन्या नगरीच्या तटबंदीचा घेर २४,५०० फूट मोजला; ह्युएनत्संग यांच्या बाहेरच्या तटाच्या १५० ली ऐवजी त्यांनी ५० ली वाचले; आणि बुकानन यांच्या छापलेल्या “१२,००० यार्डां”चे त्यांनी १,२०० केले, जो रोजनिशीतला आकडा आहे. ओमॅली शरीफ-उद-दीन यांचा मृत्यू १३७९ मध्ये झाल्याचे सांगतात.