भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
राजगृहातली पहिली संगीती
वाटेवरचे एक फूल
बुद्धांच्या निर्वाणानंतर त्यांच्या भिक्षूंची पहिली संगीती राजगृहात भरली. बुद्धांची शिकवण सर्वांनी मिळून म्हणावी, हा तिचा हेतू होता. या सगळ्याची सुरुवात एका वाटेवरच्या फुलाने झाली. पुढे त्या संगीतीचे अध्यक्ष झाले आयुष्मान महाकस्सप. हे कसे घडले, ते त्यांनी स्वतः भिक्षूंना सांगितले. सुमारे पाचशे भिक्षूंचा मोठा समुदाय बरोबर घेऊन ते पावा ते कुसिनारा या वाटेने चालले होते. मुख्य रस्ता सोडून ते एका झाडाखाली बसले. तेवढ्यात कुसिनाराच्या बाजूने एक नग्न तपस्वी त्या वाटेने आला. त्याच्या हातात मंदाराचे एक फूल होते, देवांचे फूल; ते त्याला तिकडे सापडले होते. कस्सपांनी त्याला विचारले, आमच्या गुरूंना, बुद्धांना, तू ओळखतोस का? “हो, मित्रा, मी त्यांना ओळखतो,” तो तपस्वी म्हणाला. तो त्यांना श्रमण गोतम म्हणत असे. “श्रमण गोतमांना मरून आज आठवडा झाला. म्हणूनच तर मला हे मंदाराचे फूल मिळाले.” काही भिक्षू अजून वासनांतून मुक्त झाले नव्हते. ते हात पसरून रडू लागले. काहींनी जमिनीवर अंग टाकले, आणि काही दुःखाने इकडेतिकडे झोकांड्या खाऊ लागले. “भगवंतांनी फार लवकर देह ठेवला! जगातला प्रकाश फार लवकर मावळला!” पण वासनांतून मुक्त झालेल्या अरहंतांनी आपले दुःख शांतपणे सोसले: जे जे एकत्र जुळून बनलेले आहे, ते ते नष्ट व्हायचेच.
राजगृहातली पहिली संगीती
“बरी सुटका झाली”
“पुरे, मित्रांनो!” कस्सप म्हणाले. “रडू नका, शोक करू नका!” आपल्या जवळच्या, प्रिय अशा सगळ्या गोष्टींपासून दूर व्हावेच लागते, असे बुद्धांनी सांगितले नव्हते का? तेव्हा सुभद्द नावाचा एक म्हातारा भिक्षू बोलला. उतारवयातच त्याने संसार सोडला होता. “पुरे, मित्रांनो! रडू नका, शोक करू नका! त्या महाश्रमणापासून बरी सुटका झाली आपली. ‘हे तुम्हाला शोभते, हे तुम्हाला शोभत नाही,’ असे ऐकून आपण कंटाळून जायचो. पण आता आपल्याला हवे ते करता येईल; आणि जे आवडत नाही, ते करावे लागणार नाही.” मग कस्सपांनी भिक्षूंना सांगितले, आपण सगळे मिळून बुद्धांची शिकवण, धम्म, आणि त्यांचे शिस्तीचे नियम, विनय, यांचे पठण करू. जे धम्म नाही ते पसरण्याआधी, जे धम्म आहे ते बाजूला पडण्याआधी, आणि धम्माविरुद्ध बोलणारे बळावण्याआधी, हे केले पाहिजे. म्हाताऱ्या सुभद्दाचे ते दुष्ट शब्द त्यांच्या स्मरणात होते. त्यांना हेही आठवत होते, की गुरूंनी आपले वस्त्र त्यांना देऊन त्यांना स्वतःच्या बरोबरीचे केले होते. आणि पवित्र सत्याची प्रतिष्ठापना करावी, अशी त्या महामुनींची आज्ञा होती.
राजगृहातली पहिली संगीती
“इथे भिक्षा भरपूर मिळते”
संगीतीसाठी कस्सपांनी अरहंतांची निवड केली, पाचशेला एक कमी. शेवटची जागा आनंदांसाठी राखून ठेवली होती. आनंदांना निवडा, अशी भिक्षूंनी कस्सपांना विनंती केली. आनंदांनी अजून अरहंतपदाचे ध्येय गाठले नव्हते, ते म्हणाले. पण पक्षपात, द्वेष, मूढता किंवा भय, यांपैकी कशानेही ते चुकीच्या मार्गाला जाणार नाहीत; आणि धम्म आणि विनय ते खुद्द बुद्धांकडूनच शिकले होते. म्हणून कस्सपांनी आनंदांची निवड केली. सभा कुठे भरवावी? भिक्षूंना राजगृह सुचले. तिथे भिक्षा भरपूर मिळत होती, आणि राहायच्या जागाही पुष्कळ होत्या. पावसाळा तिथेच काढायचा, आणि मिळून पठण करायचे; त्या पावसाळ्यात इतर कोणत्याही भिक्षूने राजगृहाला जायचे नाही, असे ठरले. कस्सपांनी हे संघापुढे मांडले, आणि संघाने मौनाने संमती दिली. अंत्यविधी आटोपल्यावर ते पाचशे भिक्षू शोकाकुल लोकांचे सांत्वन करत देशभर फिरले. आसाळ्ह महिन्यात ते राजगृहाला पोचले.
राजगृहातली पहिली संगीती
देवांच्या सभेसारखे सभागृह
पडझड झालेल्याची दुरुस्ती करावी, याची बुद्धांनी प्रशंसा केली होती. म्हणून पावसाळ्याच्या पहिल्या महिन्यात भिक्षूंनी विहारांची दुरुस्ती केली, आणि अजातशत्रू राजांना तसे कळवले. ते काम झाल्यावर त्यांनी राजांना सांगितले, आता आम्ही संगीती भरवणार आहोत, आणि सभेसाठी आम्हाला एक जागा हवी आहे. कुठे, असे राजांनी विचारले, आणि भिक्षूंनी त्यांना ती जागा दाखवली. राजांनी तातडीने वेभार डोंगराच्या कडेला, सत्तपण्णी गुहेच्या तोंडाशी, एक भव्य सभागृह बांधवले. ते देवांच्या सभागृहासारखे होते. जितके भिक्षू, तितक्या मौल्यवान चटया राजांनी तिथे अंथरवल्या. दक्षिणेच्या बाजूला कस्सपांसाठी एक उंच, थोर आसन होते. सभागृहाच्या मध्यभागी प्रवचन करणाऱ्यासाठी एक उंच आसन होते, “स्वतः भगवान (बुद्ध) यांना शोभेलसे.” मग राजांनी निरोप पाठवला: “माझे काम पूर्ण झाले.” चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग आले, तेव्हा एका मोठ्या बांबूच्या वनात एक मोठे दगडी घर उभे होते. त्याच्यासमोर अजातशत्रूंनी बांधलेल्या सभागृहाची जुनी पायाभिंत होती. आणखी एक चिनी यात्रेकरू, फाहियान, यांनाही ती गुहा सापडली; त्या जागी एक स्तूप उभारलेला होता.
राजगृहातली पहिली संगीती
मस्तक उशीला टेकण्याआधी
आनंदांची निवड झाली होती; पण ह्युएनत्संग यांच्या कथेत कस्सपांनी त्यांना बाहेर पाठवले. “तुम्ही अजून दोषांतून मुक्त झालेले नाही; तुम्हाला ही पवित्र सभा सोडावी लागेल.” आनंद पुष्कळ वर्षे बुद्धांचे सेवक म्हणून त्यांच्याबरोबर राहिले होते. “धर्मराज गेले,” ते म्हणाले, “आणि माझा आधार, माझा सहायक मी गमावला.” “दुःख कुरवाळत बसू नका!” कस्सप म्हणाले. “तुम्ही बुद्धांचे खास सेवक होतात खरे, आणि म्हणून तुम्ही पुष्कळ ऐकलेत; आणि म्हणून तुम्ही (पुष्कळ) प्रेम केलेत; आणि म्हणून बांधून ठेवणाऱ्या सगळ्या पाशांतून तुम्ही मुक्त नाही.” आनंदांनी काय केले, ते चुल्लवग्ग सांगतो. दुसऱ्या दिवशी सभा भरणार होती, आणि केवळ ध्येयाच्या वाटेवर असताना तिच्यात जायचे नाही, असे आनंदांनी ठरवले. सारी रात्र त्यांनी मन जागृत ठेवून घालवली. रात्र सरत आली, तेव्हा आडवे व्हावे म्हणून त्यांनी अंग वाकवले. मस्तक अजून उशीला टेकले नव्हते, आणि पाय जमिनीवरून उचलले गेले होते. त्याच क्षणी ते जगाच्या आसक्तीतून मुक्त झाले. ह्युएनत्संग यांच्या वृत्तांतात मग आनंद सभेला गेले, आणि त्यांनी दार ठोठावले. “सगळे पाश तुटले का?” कस्सपांनी विचारले. “तसे असेल, तर आपली सिद्धी वापरा, आणि दार न उघडताच आत या!” आणि आनंद किल्लीच्या भोकातून आत आले, त्यांनी भिक्षूंना वंदन केले, आणि ते बसले. महावंशात ते जमिनीतून वर येऊन, किंवा आकाशमार्गे, आपल्या आसनावर येतात; फाहियान यांच्या वृत्तांतात आनंद दाराबाहेरच होते, आणि त्यांना आत येता आले नाही.
राजगृहातली पहिली संगीती
सभागृहातले प्रश्न
भिक्षू त्या भव्य सभागृहात जमले. कस्सप आपल्या उंच आसनावर बसले, आणि प्रश्न विचारू लागले. नियमांबद्दल त्यांनी उपालींना प्रश्न विचारले. ह्युएनत्संग यांच्या कथेत उपालींना विनयाचे नियम स्पष्ट कळत, आणि ते सर्वांना परिचित होते. शिकवणीबद्दल त्यांनी आनंदांना विचारले. प्रत्येकाने प्रवचनाच्या आसनावरून उत्तरे दिली, आणि प्रत्येक भाग सगळ्या भिक्षूंनी त्यांच्यामागून म्हटला. काही उत्तरे थेट या नगरीकडेच घेऊन जात. न दिलेले घेऊ नये, हा एक नियम राजगृहातच घालून दिला गेला होता. बुद्धांचा एक उपदेश राजगृहातच, जीवकाच्या आम्रवनात, अजातशत्रू राजांना दिला गेला होता. मग आनंदांनी सभेला सांगितले, निर्वाणाच्या वेळी बुद्धांनी संघाला, हवे तर, “सगळे लहानसहान, गौण नियम” रद्द करायची परवानगी दिली होती. पण ते नियम कोणते, हे आनंदांनी बुद्धांना विचारले नव्हते, आणि भिक्षूंचे एकमत होईना. सामान्य लोक काय म्हणतील, याचा कस्सपांनी इशारा दिला: बुद्धांचे नियम टिकले ते फक्त “त्यांच्या चितेचा धूर वर जाईपर्यंतच.” तेव्हा संघाने ठरवले: नवा नियम करायचा नाही, आणि जुना रद्द करायचा नाही. सगळे नियम जसे घालून दिले होते, तसेच पाळायचे.
राजगृहातली पहिली संगीती
“तुमच्यावरच्या श्रद्धेपोटी”
मग स्थविरांनी आनंदांना जाब विचारला. लहान नियम कोणते, हे तुम्ही विचारले नाहीत, हे वाईट केलेत, ते म्हणाले. विचारायचे विसरलो, असे आनंदांनी सांगितले. त्यांनी आणखी चार दोष काढले. बुद्धांचे पावसाळ्यातले वस्त्र शिवताना आनंदांनी त्यावर पाय दिला होता: अनादर करायचा माझा हेतू नव्हता, ते म्हणाले. स्त्रियांना त्यांनी बुद्धांच्या पार्थिवाला सर्वांत आधी वंदन करू दिले होते. त्या स्त्रियांच्या अश्रूंनी ते पार्थिव विटाळले होते: त्यांना वेळ टळेपर्यंत अडवून ठेवू नये, असे मला वाटले, ते म्हणाले. बुद्धांनी त्यांना स्पष्ट सूचना दिली होती, तरी बहुजनांच्या हितासाठी आणि सुखासाठी आणखी राहा, अशी विनंती त्यांनी बुद्धांना केली नव्हती. त्या क्षणी मी झपाटलेला होतो, असे ते म्हणाले. आणि स्त्रियांना संघात प्रवेश मिळावा, म्हणून त्यांनी खटपट केली होती. ते मी महापजापती गोतमींचा विचार करून केले, ते म्हणाले. त्या बुद्धांच्या आईच्या बहीण होत्या. त्यांनीच बुद्धांना सांभाळले होते, आणि जन्म देणारी आई गेल्यावर त्यांनी स्वतः त्यांना अंगावरचे दूध पाजले होते. प्रत्येक आरोपाला आनंदांनी एकच उत्तर दिले. “मला त्यात काही दोष दिसत नाही. तरीही, तुमच्यावरच्या श्रद्धेपोटी, तो दोष म्हणून मी कबूल करतो.”
राजगृहातली पहिली संगीती
भगवंतांच्या मुखातून
महावंशात सात महिन्यांत हे काम पूर्ण झाले, आणि पृथ्वी सहा वेळा थरथरली. महाकस्सपांनी बुद्धांचा संदेश पाचशे वर्षे टिकेल असे केले, याचा आनंद तिला झाला होता. ह्युएनत्संग यांच्या मते पावसाळ्याचे तीन महिने संपले, तेव्हाच काम पूर्ण झाले. सगळ्यांनाच आत घेतले गेले नव्हते. पश्चिमेला अशोक राजांनी बांधलेल्या एका स्तूपाचे ह्युएनत्संग वर्णन करतात. कस्सपांच्या सभेतून ज्यांना बाहेर ठेवले गेले, असे एक लाख शिकाऊ भिक्षू आणि अरहंत तिथे आपले आपण जमले. “तथागत हयात होते, तेव्हा आपल्या सगळ्यांचे एकच गुरू होते,” ते म्हणाले; “पण आता धर्मराज गेले, तेव्हा गोष्ट वेगळी आहे.” त्या सभेत सामान्य जन आणि साधुपुरुष एकत्र मिसळले होते, म्हणून तिला ‘महासंघाची सभा’ असे नाव पडले. पठण पूर्ण झाल्यावर आयुष्मान पुराण राजगृहातल्या वेणुवनात, बांबूच्या उद्यानात, आले. पाचशे भिक्षूंसह ते दक्षिणगिरीत भ्रमण करत होते. संगीतीच्या भिक्षूंनी त्यांना सांगितले, आम्ही जसा पाठ म्हटला, तसा तुम्ही शिकून घ्या. पाठ चांगला म्हटला गेला आहे, ते म्हणाले. “तरीही, मी तो जसा ऐकला, आणि भगवंतांच्या प्रत्यक्ष मुखातून जसा ग्रहण केला, तसाच मी तो स्मरणात ठेवीन.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: चुल्लवग्ग ११, १, १-११, टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स आणि एच. ओल्डेनबर्ग यांच्या ‘विनय टेक्स्ट्स’ भाग ३ (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड २०, १८८५) मध्ये, पृष्ठे ३७०-३८१; विल्हेल्म गायगर यांनी भाषांतर केलेला महावंश (१९१२), प्रकरण ३, श्लोक १-४२; ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठे १६१-१६५; आणि जेम्स लेग यांनी भाषांतर केलेला फाहियान यांचा वृत्तांत (१८८६), प्रकरण ३०, पृष्ठ ८५. ह्युएनत्संग यांच्या कथेत कस्सपांना बुद्धांच्या निर्वाणाची बातमी दिव्य दृष्टीने, आणि दिव्य फूल हातात घेतलेल्या एका ब्राह्मणाकडून कळते, आणि सुमेरू पर्वतावरची मोठी घंटा वाजवून ते सभा बोलावतात. त्यांच्या कथेत ९९९ अर्हत आहेत, आणि कस्सप एका तिसऱ्या संग्रहाचे पठण करतात; अध्यक्षांवरून ते या सभेला ‘स्थविर संगीती’ म्हणतात. फाहियान त्या गुहेला स्रतपर्ण म्हणतात, आणि कस्सपांच्या शेजारी सारिपुत्र आणि मौद्गल्यायन यांना बसवतात.