भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
रस्त्यावर सोडलेला नालागिरी हत्ती
नगरभर दवंडी
राजगृह ही मगधाचे राजे सेनिय बिंबिसार यांची नगरी. तिथे गोधीपुत्र म्हणवल्या जाणाऱ्या देवदत्ताला दान आणि आदरसत्कार मिळू लागले. तेव्हा बुद्धांनी आपले शिष्य सारिपुत्त यांना सांगितले, सगळ्या राजगृहात देवदत्ताबद्दल जाहीर कर. सारिपुत्तांचे मन तयार होईना. ते म्हणाले, एकदा याच नगरीत मी देवदत्ताची स्तुती गायली होती: “गोधीपुत्राचे सामर्थ्य मोठे! गोधीपुत्राचा प्रभाव मोठा!” आता त्याच्याबद्दल असे कसे जाहीर करू? तेव्हा तू खरे बोलला होतास ना? बुद्धांनी विचारले. “हो, भगवन्.” मग आताही खरे बोल. म्हणून काही भिक्षूंना बरोबर घेऊन सारिपुत्त नगरीत गेले, आणि त्यांनी तसे जाहीर केले. ते म्हणाले, देवदत्ताचा स्वभाव पूर्वी एक होता, आणि आता वेगळा झाला आहे. तो कृतीने किंवा शब्दाने जे काही करील, ते त्याचे एकट्याचे; बुद्धांचे नव्हे, आणि त्यांच्या संघाचेही नव्हे. नगरीने हे दोन प्रकारे घेतले. ज्यांची श्रद्धा नव्हती, ते म्हणाले, देवदत्ताला मिळणारे दान आणि सत्कार पाहून हे भिक्षू जळतात. ज्यांची श्रद्धा होती, ते म्हणाले, “ही काही साधीसुधी गोष्ट असू शकत नाही.”
रस्त्यावर सोडलेला नालागिरी हत्ती
मांडीला बांधलेला खंजीर
देवदत्त राजांचे पुत्र अजातशत्रू कुमार यांच्याकडे गेला. तो त्यांना म्हणाला, पूर्वीच्या काळी माणसे दीर्घायुषी असत, पण आता आयुष्य थोडे असते; कुमारांचा कुमार असतानाच अंत होऊ शकतो. “म्हणून, कुमार, तुम्ही आपल्या पित्याला मारा, आणि राजे व्हा; आणि मी भगवंतांना मारतो, आणि बुद्ध होतो.” देवदत्ताकडे मोठी सिद्धी आहे, त्याला योग्य काय ते कळत असणार, असे कुमारांना वाटले. त्यांनी मांडीला एक खंजीर बांधला, आणि भलत्याच वेळी, घाबरलेल्या, गांगरलेल्या अवस्थेत ते राजांच्या दालनात घुसले. पहाऱ्यावरच्या मंत्र्यांनी त्यांना पकडले, आणि त्यांना तो खंजीर सापडला. कुमारांना काय करायचे होते? “मला माझ्या पित्याला मारायचे होते.” त्यांना कोणी चिथावले? “आर्य देवदत्ताने.” मंत्र्यांचे एकमत होईना. काही म्हणाले, कुमारांना मारावे, आणि देवदत्ताला आणि सगळ्या भिक्षूंनाही. काही म्हणाले, फक्त कुमारांना आणि देवदत्ताला. आणि काही म्हणाले, कोणालाच मारू नये; राजांना सांगावे, आणि त्यांनीच निर्णय घ्यावा.
रस्त्यावर सोडलेला नालागिरी हत्ती
“हे राज्य तुमचे होवो”
त्यांनी कुमारांना बिंबिसारांपुढे नेले, आणि जे घडले ते सांगितले. “मित्रांनो, मंत्र्यांनी काय सल्ला दिला?” राजांनी विचारले, आणि त्यांनी सगळे सांगितले. राजे म्हणाले, यात बुद्धांचा किंवा त्यांच्या संघाचा काय संबंध? देवदत्त जे काही करील ते त्याचे एकट्याचे, असे बुद्धांनी आधीच सगळ्या राजगृहात जाहीर करवले होते ना? कुमारांना, देवदत्ताला आणि सगळ्या भिक्षूंना मारावे असे म्हणणाऱ्या मंत्र्यांना त्यांनी पुन्हा कधीही अधिकारपदावर बसण्यास अपात्र ठरवले. कुमारांना आणि देवदत्ताला मारावे असे म्हणणाऱ्यांना त्यांनी खालच्या पदांवर उतरवले. आणि राजांना सांगावे असे म्हणणाऱ्यांना त्यांनी उच्च पदांवर चढवले. मग ते आपल्या मुलाकडे वळले. “कुमार, तुम्हाला मला का मारायचे होते?” “महाराज, मला राज्य हवे होते!” “कुमार, तुम्हाला राज्य हवे असेल, तर हे राज्य तुमचे होवो!” आणि बिंबिसारांनी राज्य अजातशत्रूंच्या हाती सोपवले.
रस्त्यावर सोडलेला नालागिरी हत्ती
वाटेवरचे सोळा जण
आता बुद्धांचा जीव घेण्यासाठी देवदत्ताने अजातशत्रूंकडे माणसे मागितली. “आर्य देवदत्त तुम्हाला जे सांगतील, ते करा!” अजातशत्रूंनी त्या माणसांना आज्ञा दिली. देवदत्ताने एका माणसाला सांगितले, बुद्धांना मार, आणि अमक्या वाटेने परत ये. त्या वाटेवर त्याने दोघांना बसवले: त्या वाटेने जो माणूस एकटा येईल, त्याला मारायचे. त्यांच्या पलीकडे चौघांना; आणि असे करत सोळा जणांपर्यंत. पहिल्या माणसाने आपली तलवार आणि ढाल घेतली, धनुष्य आणि भाता पाठीला अडकवला, आणि तो निघाला. बुद्धांच्या जवळ पोचताच तो इतका घाबरला, की जागच्या जागी खिळून उभा राहिला. “मित्रा, इकडे ये,” बुद्ध म्हणाले, “भिऊ नकोस.” त्या माणसाने आपली शस्त्रे खाली ठेवली, बुद्धांच्या पाया पडला, आणि आपण त्यांना मारायला आलो होतो, अशी कबुली दिली. बुद्धांनी त्याची कबुली स्वीकारली, आणि त्याला उपदेश केला. तो माणूस शिष्य म्हणून त्यांना शरण गेला. मग बुद्धांनी त्याला दुसऱ्या वाटेने परत पाठवले. पहिल्या माणसाला इतका उशीर का झाला, या विचाराने ते दोघे त्याला शोधायला निघाले, आणि त्यांना एका झाडाखाली बसलेले बुद्ध दिसले. त्यांनाही उपदेश मिळाला, आणि त्यांनाही दुसऱ्या वाटेने परत पाठवले गेले. आणि तसेच चौघांचे, आठांचे आणि सोळांचेही झाले.
रस्त्यावर सोडलेला नालागिरी हत्ती
गृध्रकूटावरून शिळा
“स्वामी, भगवंतांचा जीव मला घेता येणार नाही,” पहिला माणूस देवदत्ताला म्हणाला. “त्यांचे सामर्थ्य मोठे, त्यांचा प्रभाव मोठा.” “पुरे, मित्रा,” देवदत्त म्हणाला. “मी स्वतःच त्यांना मारीन.” गृध्रकूट नावाच्या डोंगराखालच्या सावलीत बुद्ध येरझारा घालत होते. देवदत्त त्या शिखरावर चढला, आणि त्यांना मारण्यासाठी त्याने एक प्रचंड शिळा खाली लोटली. दोन डोंगरशिखरे एकमेकांजवळ आली, आणि त्यांनी ती शिळा अडवली. तिचा फक्त एक टवका खाली पडला, आणि त्याने बुद्धांच्या पायातून रक्त आले. राजगृहात नालागिरी नावाचा एक हत्ती होता, “क्रूर, आणि माणसे मारणारा.” देवदत्त हत्तीखान्यात गेला, आणि माहुतांना म्हणाला, मी राजांचा नातलग आहे. मी माणसाला खालच्या पदावरून उच्च पदावर चढवू शकतो, आणि त्याचा शिधा आणि पगार वाढवू शकतो. श्रमण गोतम, असे तो बुद्धांना म्हणे, गाडीरस्त्यावर येतील, तेव्हा नालागिरीला मोकळे सोडा, आणि त्या रस्त्याने जाऊ द्या. “ठीक आहे, स्वामी,” माहूत म्हणाले.
रस्त्यावर सोडलेला नालागिरी हत्ती
गच्च्यांवर लोक
सकाळी लवकर बुद्धांनी वस्त्रे नेसली, भिक्षापात्र आणि चीवर घेतले, आणि काही भिक्षूंसह ते भिक्षेसाठी राजगृहात निघाले; नेमके त्याच रस्त्याने. माहुतांनी त्यांना पाहिले, आणि नालागिरीला मोकळे सोडले. हत्तीने बुद्धांना दुरूनच येताना पाहिले, आणि सोंड उंचावून, शेपूट आणि कान ताठ करून तो त्यांच्यावर धावून आला. “भगवन्, हा नालागिरी हत्ती क्रूर आहे, माणसे मारणारा आहे,” भिक्षू म्हणाले, “आणि तो या रस्त्यावर आला आहे. भगवन्, मागे फिरा!” “चला, भिक्षूंनो,” बुद्ध म्हणाले. “भिऊ नका.” दुसऱ्यांदा आणि तिसऱ्यांदा भिक्षूंनी विनवले, आणि बुद्धांनी तेच उत्तर दिले. नगरीचे लोक आपल्या घरांच्या वरच्या मजल्यांवर, सज्ज्यांवर आणि गच्च्यांवर चढले. “महाश्रमण दिसायला खरोखर सुंदर आहेत,” ज्यांची श्रद्धा नव्हती ते म्हणाले, “पण हत्ती त्यांना इजा करील!” ज्यांची श्रद्धा होती, ते म्हणाले, “माणसांमधल्या हत्तीशी” लढून जिंकायला या हत्तीला फार वेळ लागेल.
रस्त्यावर सोडलेला नालागिरी हत्ती
काठीविना वश
बुद्धांनी आपल्या प्रेमाने हत्तीला भरून टाकले. त्या प्रेमाचा स्पर्श होताच नालागिरीने सोंड खाली केली, आणि तो बुद्धांजवळ येऊन त्यांच्यासमोर शांत उभा राहिला. बुद्धांनी आपला उजवा हात त्याच्या कपाळावरून फिरवला, आणि एका गाथेत ते त्याला म्हणाले: माणसांमधल्या हत्तीवर प्रहार करू नकोस. जो असा प्रहार करतो, त्याला परलोकी सुख नाही. उन्मत्त होऊ नकोस, आणि बेसावधही होऊ नकोस. नालागिरीने सोंडेने बुद्धांच्या पायांची धूळ उचलली, आणि ती आपल्या मस्तकावर उधळली. मग वाकून नमस्कार करत, सारा वेळ बुद्धांकडे पाहत तो मागे सरला. तो हत्तीखान्यात परत गेला, आपल्या जागी उभा राहिला, आणि पुन्हा पूर्वीसारखा शांत नालागिरी झाला. आणि लोक गाऊ लागले: “काठ्यांनी, अंकुशांनी आणि चाबकांनी इतरांना वश करता येते; पण महामुनींनी या हत्तीला शस्त्राविना आणि काठीविना वश केले.” ते देवदत्तावर संतापले. “हा देवदत्त किती दुष्ट, किती नीच,” ते म्हणाले, “एवढ्या थोर, एवढ्या सामर्थ्यवान श्रमण गोतमांना मारायला निघाला आहे!” आणि देवदत्ताचा लाभ आणि मान ओसरत गेला, तर बुद्धांचा वाढत गेला. चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग ही गोष्ट वेगळी सांगतात. ती राजनगरीच्या उत्तर दरवाज्याबाहेरच्या एका स्तूपाशी जोडलेली आहे. तिथे देवदत्ताने आणि अजातशत्रू राजांनी मिळून तो झिंगलेला हत्ती सोडला. बुद्धांच्या बोटांच्या टोकांतून पाच सिंह निघाले, आणि त्यांनी हत्तीला वश केले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: चुल्लवग्ग ७, ३, २-१३, टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स आणि एच. ओल्डेनबर्ग यांच्या ‘विनय टेक्स्ट्स’ भाग ३ (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड २०, १८८५) मध्ये, पृष्ठे २३९-२५०; आणि ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठ १५०. भाषांतरकार नोंदवतात, अजातशत्रू देवदत्ताला माणसे देतात, तिथे चुल्लवग्ग त्यांना राजा न म्हणता “कुमार” म्हणतो; आणि त्यांच्या मते तो भाग मुळात दुसऱ्या ठिकाणी होता.