भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
श्रेणिक आणि जैनांचे राजगृह
राजे आणि मुनी
मगधाचे राजे सेनिय बिंबिसार राजगृहात राहत. बौद्ध त्यांची आठवण ठेवतात, आणि जैनही; जैन त्यांना श्रेणिक म्हणतात. बुद्धांचे, आणि जैनांचे श्रमण भगवान महावीर यांचे, मित्र आणि आश्रयदाते म्हणून दोघेही त्यांची स्तुती करतात. एक जैन ग्रंथ सांगतो, मगधाचे स्वामी श्रेणिक राजे एकदा सहलीसाठी मंडिकुक्षी उद्यानात गेले. ते उद्यान इंद्राच्या नंदनवनासारखे होते. तिथे त्यांना एका झाडाखाली बसलेले एक मुनी दिसले: संयमी, एकाग्र, तरुण, आणि सुखात वाढल्यासारखे कोमल. राजांना अपार, अतुलनीय आश्चर्य वाटले. “अहो, काय यांचा वर्ण! काय यांचे रूप! काय या आर्य पुरुषाचे लावण्य! काय यांची शांती!” राजांनी मुनींच्या पायांना वंदन केले, आणि फार दूर नाही, फार जवळ नाही, असे ते बसले. हात जोडून त्यांनी विचारले, सुख भोगण्याच्या वयात, इतक्या तरुणपणी तुम्ही संसार का सोडला? “महाराज, मी अनाथ आहे; माझा कोणी रक्षणकर्ता नाही,” मुनी म्हणाले. त्यांना कोणी मित्र नव्हता, कळवळा करणारे कोणी नव्हते. श्रेणिक हसले. इतक्या गुणी पुरुषाला कोणी नाही, हे कसे? “मुनिवर, धर्मनिष्ठांचा नाथ मी आहे.” तुम्ही आपल्या मित्रांसह, आप्तांसह सुखे भोगा, ते म्हणाले; कारण मनुष्यजन्म मिळणे दुर्मीळ आहे.
श्रेणिक आणि जैनांचे राजगृह
“तुम्ही स्वतःच अनाथ आहात”
“श्रेणिक, मगधाचे स्वामी, तुम्ही स्वतःच अनाथ आहात; आणि तुम्हीच अनाथ असताना दुसऱ्या कोणाचे नाथ कसे होणार?” राजे फार विचलित झाले. माझ्याकडे घोडे आहेत, हत्ती आहेत, प्रजा आहे, ते म्हणाले; नगर आहे, अंतःपुर आहे, सत्ता आहे, अधिकार आहे. “मुनिवर, तुम्ही असत्य बोलत आहात.” तेव्हा मुनींनी आपल्या बोलण्याचा अर्थ सांगितला. त्यांचे वडील कौशांबी नगरातले एक श्रीमंत गृहस्थ होते. लहानपणी त्यांना डोळ्यांचा भयंकर रोग जडला, आणि सर्वांगाला जाळणारा ताप भरला. ती वेदना विजेसारखी त्यांच्या पाठीवर, हृदयावर आणि मस्तकावर आघात करी. उत्तमोत्तम वैद्यांनाही ती दूर करता आली नाही. त्यांच्यासाठी वडील आपले सर्वस्व खर्च करायला तयार होते. आई दुःखाने तळमळत होती. पण आई-वडिलांना, किंवा भावा-बहिणींना, कोणालाच त्यांच्या वेदना दूर करता आल्या नाहीत. त्यांची पत्नी अश्रूंनी त्यांची छाती भिजवी. ती खात नव्हती, पीत नव्हती, स्नान करत नव्हती; क्षणभरही त्यांच्यापासून दूर झाली नाही; पण तिलाही काही करता आले नाही. “म्हणून मी म्हणतो, की मी अनाथ आहे.”
श्रेणिक आणि जैनांचे राजगृह
“पक्ष्यासारखे मुक्त”
मग त्यांच्या मनात आले, जन्मांच्या या अंतहीन फेऱ्यात पुन्हा पुन्हा वेदना सोसणे किती कठीण आहे! या वेदनांतून सुटलो, तर घरदार सोडून अनगार मुनी होईन, असा त्यांनी निश्चय केला. त्या विचारासरशी त्यांना झोप लागली, आणि ती रात्र सरली, तशा वेदना नाहीशा झाल्या. सकाळी त्यांनी कुटुंबाचा निरोप घेतला, आणि घर सोडले. अशा रीतीने ते स्वतःचे, आणि सर्व जीवांचे नाथ झाले. “माझा आत्माच माझ्या दुःखाचा आणि सुखाचा कर्ता आणि हर्ता आहे; मी चांगले वागतो की वाईट, त्याप्रमाणे माझा आत्माच माझा मित्र, आणि तोच माझा शत्रू.” श्रेणिक राजे प्रसन्न झाले. अनाथ असणे म्हणजे काय, ते तुम्ही खरोखर दाखवून दिलेत, ते म्हणाले; जे जे अनाथ आहेत, त्या सगळ्यांचे तुम्ही नाथ आहात. तुमच्या ध्यानात व्यत्यय आणला, आणि तुम्हाला सुखोपभोगांचे आमंत्रण दिले, त्याबद्दल क्षमा करा, असे त्यांनी मुनींना विनवले. मग आपल्या राण्या, सेवक आणि आप्तांसह राजे धर्माचे दृढ अनुयायी झाले. मुनींना मस्तक नमवून, त्यांना उजव्या बाजूला ठेवून ते निघून गेले; आणि मुनी पृथ्वीवर पुढे विचरत राहिले, “पक्ष्यासारखे मुक्त”.
श्रेणिक आणि जैनांचे राजगृह
श्रेणिकांची नगरी
आईकडून महावीर श्रेणिकांच्या घराण्याचे नातलग होते. महावीरांनी पावसाळे कुठे कुठे घालवले, याची गणती जैनांच्या धर्मग्रंथात केलेली आहे. बारा पावसाळे वैशाली आणि वाणिज्यग्राम इथे, आणि अगदी शेवटचा पापा नगरीत. पण इतर कोणत्याही ठिकाणापेक्षा जास्त, चौदा पावसाळे, राजगृहात आणि त्याच्या नालंदा या उपनगरात. आणखी एक जैन ग्रंथ आपले एक प्रकरण तिथेच मांडतो. राजगृह नावाचे एक नगर होते: “ते समृद्ध, सुखी आणि भरभराटलेले होते.” त्याच्या ईशान्येला नालंदा होते; तिथे कित्येक शे इमारती होत्या. १८१२ मध्येही राजगृहातले जैन आपल्या या राजांची कथा सांगत होते. त्या वर्षी १९ जानेवारीला, पाटणा आणि गया जिल्ह्यांची पाहणी करणाऱ्या फ्रान्सिस बुकानन यांना ते तिथे जमलेले भेटले. जैनांनी त्यांना सांगितले, हा किल्ला राजा सेनोक, किंवा श्रीनिक, यांनी बांधला. ते महावीरांच्या काळी होऊन गेले, म्हणजे २,६६३ वर्षांपूर्वी, आणि जरासंधानंतर फार काळाने. त्यांच्या मते जरासंधही जैन होता. आणि हा किल्ला राजांचे निवासस्थान होता, म्हणून त्याला ‘राजगृहो’ म्हणू लागले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘उत्तराध्ययन सूत्र’, अध्ययन २०, आणि ‘सूत्रकृतांग’ २, ७, हे दोन्ही हर्मन याकोबी यांनी भाषांतर केलेल्या ‘जैन सूत्राज’ भाग २ मध्ये (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड ४५, १८९५), पृष्ठे १००-१०७ आणि ४१९-४२०; याकोबी यांच्या प्रस्तावनेसह ‘कल्पसूत्र’, ‘जैन सूत्राज’ भाग १ मध्ये (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड २२, १८८४), प्रस्तावनेची पृष्ठे १३-१४ आणि पृष्ठ २६४; आणि ‘जर्नल ऑफ फ्रान्सिस बुकानन केप्ट ड्युरिंग द सर्व्हे ऑफ द डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ पाटणा अँड गया इन १८११-१८१२’ (१९२५), पृष्ठे १३१-१३२. याकोबी श्रेणिकांना बौद्धांचे बिंबिसार मानतात, आणि राजांच्या पत्नीचे नाव चेटकांची कन्या चेल्लणा असे देतात. ते उद्यान कुठे होते, ते ‘उत्तराध्ययन सूत्र’ सांगत नाही.