भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · राजगृह
स्वतःलाच हद्दपार करणारे बिंबिसार राजे
सारखी जळणारी नगरी
कुशाग्रपूर, “उत्तम गवताची राजनगरी”, मगध राज्याच्या अगदी मध्यभागी वसली होती. तिच्याभोवती उंच डोंगर उभे होते, जणू तिचा बाहेरचा तट. देशाच्या जुन्या राजांनी इथेच आपली राजधानी केली होती. चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग सांगतात, राजदरबाराने ही नगरी का सोडली. बिंबिसार राजे कुशाग्रपुरात राहत होते. लोकांची घरे एकमेकांना खेटून उभी होती, आणि त्यांच्यात सारख्या आगी लागत. एक घर पेटले, की सगळी आळीच त्याच्याबरोबर जळून जाई; कोणालाही ते थांबवता येत नसे. लोक मोठमोठ्याने गाऱ्हाणी करू लागले; त्यांना आपल्या घरात सुखाने राहता येईना. राजे म्हणाले, “माझ्या दोषामुळे सामान्य लोकांना हे दुःख भोगावे लागते. या संकटांतून सुटण्यासाठी मी कोणते पुण्यकर्म करू?” मंत्र्यांनी राजांच्या कारभाराची स्तुती केली. ते म्हणाले, या आगी लोकांच्या स्वतःच्याच निष्काळजीपणामुळे लागतात; त्यासाठी एक कडक कायदा हवा. आग लागली, की तिचे मूळ शोधून काढावे, आणि मुख्य गुन्हेगाराला थंड वनात हाकलून द्यावे. तिथे प्रेते टाकून दिली जात. ती जागा सगळे अशुभ मानत, आणि तिथून जाणेसुद्धा लोक टाळत. “टाकून दिलेल्या प्रेतासारखे त्याला तिथे हद्दपार करावे.” त्या भीतीने लोक काळजी घेतील. “ठीक आहे,” राजे म्हणाले, आणि तसा कायदा जाहीर झाला.
स्वतःलाच हद्दपार करणारे बिंबिसार राजे
राजांचाच प्रासाद
आणि मग पहिली आग लागली, ती राजांच्याच प्रासादाला. “मलाच हद्दपार झाले पाहिजे,” राजे मंत्र्यांना म्हणाले. त्यांनी राज्याचा कारभार आपल्या थोरल्या मुलाच्या हाती सोपवला. ते म्हणाले, “देशाचे कायदे पाळले जावेत, अशी माझी इच्छा आहे; म्हणून मी स्वतःच वनवासात जात आहे.” बिंबिसार राजे थंड वनात एकटे राहत आहेत, हे वैशालीच्या राजाने ऐकले. मुलखात प्रतिकाराची काहीच तयारी नाही, हे पाहून त्याने सैन्य उभारले, आणि स्वारीला निघाला. ही बातमी सीमेवरच्या सरदारांच्या कानी आली. त्यांनी एक नगर बांधले. बील यांनी तो मजकूर असा वाचला, की ते नगर राजे जिथे राहत होते, तिथेच बांधले. त्यात सर्वांत आधी राजे स्वतः राहिले, म्हणून त्याला राजगृह, म्हणजे “राजनगरी”, म्हणू लागले. मग मंत्री आणि सारे लोक आपापल्या कुटुंबांसह तिथे लोटले. म्हणजे बील यांच्या मते, जुनी नगरी जिथे आपले मृत पुरत असे, त्याच जमिनीवर नवी राजनगरी उभी राहिली. ह्युएनत्संग देत असलेल्या दुसऱ्या एका कथेत राजगृह प्रथम अजातशत्रू राजांनी वसवले. अशोक राजांनी आपला दरबार पाटलिपुत्राला नेईपर्यंत ती राजधानी राहिली. अशोकांनी ती नगरी ब्राह्मणांना देऊन टाकली. ह्युएनत्संग यांच्या काळी तिचे बाहेरचे तट नाहीसे झाले होते, आणि तिथे फक्त ब्राह्मण राहत होते, त्यांची एक हजार कुटुंबे.
स्वतःलाच हद्दपार करणारे बिंबिसार राजे
फळ्यांखालची आग
जुन्या कुशाग्रपुराच्या उत्तर दरवाज्यापलीकडे आगीची आणखी एक कथा घडली होती. तिथे एका फार खोल खंदकाशेजारी एक स्तूप उभा होता. तिथे श्रीगुप्त नावाच्या एका माणसाने एकदा बुद्धांना मारण्याचा प्रयत्न केला होता. श्रीगुप्त पाखंड्यांचा अनुयायी होता. सगळे ब्रह्मचारी त्याला म्हणाले, “या देशाचे लोक गौतमाला फार मानतात, म्हणून आमच्या शिष्यांना कोणी आधार उरला नाही.” श्रीगुप्ताने गौतमाला जेवायला बोलवावे. दारासमोर एक मोठा खड्डा खणावा, तो आगीने भरावा, आणि वरून लाकडी फळ्यांनी हलकेच झाकावा. आणि अन्नात विष घालावे; म्हणजे बुद्ध आगीतून वाचले, तरी विष तर खातील. श्रीगुप्ताने विष तयार करवले. त्याचा बेत नगरातल्या सगळ्या लोकांना कळला होता. त्यांनी बुद्धांना विनवले, तिथे जाऊ नका. “चिंता करू नका,” बुद्धांनी त्यांना सांगितले; अशा उपायांनी त्यांच्या देहाला इजा होऊ शकत नव्हती. आणि ते गेले. त्यांच्या पायाचा उंबऱ्याला स्पर्श होताच खड्ड्यातली आग स्वच्छ पाण्याचे तळे झाली, आणि त्यावर कमळे उमलली. श्रीगुप्त लाजला, घाबरला, आणि आपल्या साथीदारांकडे वळून म्हणाला, “अजून विषारी अन्न आहेच!” बुद्धांनी तो भात खाल्ला, आणि मग उपदेश करायला सुरुवात केली. श्रीगुप्ताने तो ऐकला, आणि तो त्यांचा शिष्य झाला.
स्वतःलाच हद्दपार करणारे बिंबिसार राजे
जेव्हा वने सोनेरी होतात
जुन्या नगरीच्या उत्तर दरवाज्याच्या पश्चिमेला विपुल पर्वत उभा होता. तिथल्या लोकांनी ह्युएनत्संग यांना सांगितले, एके काळी त्याच्या कड्यांवर पाचशे कोमट पाण्याचे झरे वाहत होते. आता दहा-एकच उरले होते; काही कोमट, काही थंड, पण गरम एकही नाही. त्यांच्या वृत्तांतात या पाण्याचा उगम हिमपर्वतांच्या दक्षिणेला, अनवतप्त सरोवरात होता. ते जमिनीखालून वाहत येई, आणि खालच्या अग्निनरकांवरून जाताना तापे. झऱ्यांच्या मुखांशी सिंहांसारख्या आणि पांढऱ्या हत्तींच्या मस्तकांसारख्या कोरलेल्या शिळा होत्या. प्रत्येक प्रदेशातून, प्रत्येक नगरातून लोक इथे स्नानाला येत, आणि आजारी माणसे पुष्कळदा बरी होत. डोंगराच्या माथ्यावर बुद्धांनी जिथे उपदेश केला होता, तिथे एक स्तूप होता. त्याच्याभोवती नग्न पाखंडी, निर्ग्रंथ, रात्रंदिवस तपश्चर्या करत असत. आणि कुशाग्रपुराच्या प्रत्येक रस्त्याच्या कडेने कनक नावाची झाडे उभी होती. त्यांची फुले सुगंधी होती, आणि त्यांचा रंग झळाळते सोने. वसंताच्या महिन्यांत सारी वने सोनेरी होऊन जात. ही कथा ह्युएनत्संग यांच्या ‘सि-यु-कि’वरून सांगितली आहे: सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पुस्तक ९, पृष्ठे १४९-१५२, १५५-१५६, १५८ आणि १६५-१६७, बील यांच्या टिपांसह. ह्युएनत्संग कुशाग्रपुराचा घेर सुमारे १५० ली सांगतात, त्याच्या आतल्या तटाचा सुमारे ३० ली, आणि राजगृहाच्या आतल्या तटाचा सुमारे २० ली. बील नोंदवतात, कुशाग्रपुराला राजगृह आणि गिरिव्रज असेही म्हणत.