भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
ऐहोळे, पट्टदकल आणि बदामीची मंदिरे
तीस मंदिरांचे गाव
ऐहोळे हे जुने गाव रहदारीच्या रस्त्यांपासून दूर होते. भोवती शेते आणि कुरणे, आणि वर मेगुतीच्या टेकडीचे वालुकाश्मी कडे. गावाभोवतीच्या जुन्या, प्रचंड दगडांच्या तटबंदीला आता “दरवाजांपेक्षा भगदाडेच जास्त” होती. रोज सकाळी गावची गुरे चरायला नेली जात, आणि रोज संध्याकाळी परत आणली जात, “अगदी युगानुयुगे आणली जात होती तशीच”. हेन्री कझिन्स यांनी १९२६ मध्ये ऐहोळेविषयी लिहिले, तेव्हा त्यांना ते असे दिसले. त्यांना वाटले, पडझड सोडली, तर तेराशे वर्षांपूर्वीच्या भरभराटीच्या काळापासून ऐहोळेत फारसे काही बदललेले नाही. त्या ढासळत्या तटबंदीच्या आत, जेमतेम पाचशे यार्ड रुंदीच्या जागेत, तीसहून अधिक प्राचीन दगडी मंदिरे उभी होती, “जागेसाठी एकमेकांना धक्काबुक्की करत”. ती घरांच्या दाटीत रुतून बसली होती. बहुतेक भ्रष्ट झालेली आणि भग्न होती; अनेकांची घरे आणि गोठे झाले होते. तटबंदीबाहेरही आणखी देवळे होती. काही निवडुंगाच्या जंगलात, तर काही शेतांत एकाकी उभी होती. शिवाय खडकात खोदलेली दोन मंदिरे होती: एक जैन आणि एक ब्राह्मणी.
ऐहोळे, पट्टदकल आणि बदामीची मंदिरे
लेण्यांसारखी बांधलेली मंदिरे
यांपैकी दोन मंदिरे लेण्यांसारखी बांधलेली आहेत. लाडखानाच्या मंदिराला शिखरच नाही; त्याचे छप्पर सपाट आणि बसके आहे. त्याचे मोठे खांब एकेका जड, चौकोनी शिळेचे आहेत. ते इमारतीच्या हलक्या छपरापेक्षा “लेण्यातला जड खडक तोलायला अधिक योग्य” आहेत. आणि नवल म्हणजे त्याचा गाभारा मंडपाच्या आतच, मागच्या भिंतीला टेकून आहे. कझिन्स यांनी हे मंदिर ऐहोळेतल्या आणखी एका जुन्या मंदिरापेक्षा, मेगुतीपेक्षा, जुने ठरवले; “पण किती जुने, ते सांगणे शक्य नाही”. त्यांच्या दृष्टीने गावातले सर्वांत सुंदर आणि सर्वांत भव्य मंदिर म्हणजे दुर्गा मंदिर म्हणून ओळखले जाणारे मंदिर. ते बौद्धांच्या, मागच्या बाजूला अर्धवर्तुळाकार असलेल्या चैत्य लेण्यांच्या धर्तीवर बांधले आहे. अशा लेण्यात स्तूप असतो, आणि त्याच्या दर्शनी भागावर बुद्धांची मूर्ती. या मंदिरात त्या जागी गाभारा आहे, आणि त्यात मूर्ती. लेण्यांसारख्याच खांबांच्या दोन रांगा मंडपात चालत जातात. त्यांच्या मते तेव्हा दगडाची कमान बांधणे कोणाला ठाऊक नव्हते; म्हणून छप्पर सपाट आहे. पण त्याचा मधला भाग उंच उचलला आहे, आणि दोन्ही बाजू खाली उतरत्या आहेत. लेण्याच्या वक्र छताच्या जितके जवळ जाता येणे शक्य होते, तितके बांधणारे गेले.
ऐहोळे, पट्टदकल आणि बदामीची मंदिरे
एका अनोळखी जैनाचे शब्द
दुर्गा मंदिर कोणत्या देवासाठी बांधले? त्याचे स्वतःचे दगडच एकाहून अधिक उत्तरे देतात. त्याच्या जोत्यातल्या एका दगडावर “जिनाचे पवित्र मंदिर” हे शब्द कोरलेले आहेत. कझिन्स यांच्या मते त्यांची अक्षरे राजे विजयादित्य यांच्या एका शिलालेखाच्या काळातलीच आहेत. विजयादित्य इ.स. ६९६ ते ७३३ या काळात राज्य करत होते. तरीही हे मंदिर मुळात विष्णूसाठी बांधले गेले, याबद्दल त्यांना “शंकेची पुसटशी सावलीही” नव्हती. मंदिराच्या मागच्या बाजूचा कोनाडा रिकामा आहे. मंदिरात गाभाऱ्यानंतरची सर्वांत महत्त्वाची मूर्ती सहसा त्याच कोनाड्यात असते, आणि ती मंदिराच्या देवाचा माग देते. त्यांच्या मते, कदाचित तेव्हा हे मंदिर ओस पडले असावे. एखाद्या अनोळखी जैन माणसाने ते आपलेच एक देऊळ समजून त्यावर हे शब्द खरडले असतील. किंवा काही काळ ते जैनांच्या ताब्यात असेल. काहीही असो, त्यांच्या मते तेव्हाच हे मंदिर जुने झाले होते, आणि ओस पडले होते. नंतरचे हातही इथे उमटले. एका खांबावर आठव्या किंवा नवव्या शतकातल्या अक्षरांत एक नाव आहे: “श्री-बसमय्य, किसुवोललचे भट्ट”. किसुवोलल म्हणजे पट्टदकल. कझिन्स यांना वाटले, ही मंदिरे पुन्हा शिवपूजेसाठी दुरुस्त केली गेली, त्या काळाशी याचा संबंध असावा. प्रवेशद्वारावरचा आणखी एक लेख आदित्य नावाच्या एका पुजाऱ्याला दिलेल्या दानाची नोंद करतो.
ऐहोळे, पट्टदकल आणि बदामीची मंदिरे
दक्षिण देशाचे स्थपती
पट्टदकल गावात पापनाथाचे मंदिर गावाच्या तटबंदीचाच एक भाग झाले आहे. कझिन्स यांनी ते पाहिले, तेव्हा ते पार दुर्लक्षित होते, आणि त्याचा गोठा झाला होता. गुरे त्याच्या आत बांधलेली असत, आणि गावाकडच्या बाजूने त्याच्या भिंतींना लागूनही. तरीही हे फार अलंकृत मंदिर आहे. त्याचे उत्तरी शैलीतले शिखर जवळजवळ पूर्ण आहे. त्याच्या पूर्व बाजूवर, उंचावर, एक लेख चत्तर रेवडी-ओवज्ज यांची स्तुती करतो. लेख म्हणतो, त्यांनी “दक्षिण देश घडवला”. कझिन्स यांनी याचा अर्थ असा लावला, की ते दक्षिण देशातल्या मंदिरांचे बांधणारे होते; आणि त्यावरून अनुमान निघते, की हे मंदिरही त्यांनीच बांधले. लोकेश्वराचे मंदिर बांधणारे ज्या संघाचे होते, त्याच संघाचे हे स्थपतीही होते. हे मंदिर कधी बांधले? बर्जेस यांनी सुधारलेल्या फर्ग्युसन यांच्या ग्रंथाने ते इ.स. ७०० च्या सुमाराला ठेवले. कझिन्स यांना वाटले, तीन मोठी, खर्चिक मंदिरे एकाच ठिकाणी जवळजवळ एकाच वेळी बांधली जात होती, हे फारसे संभवत नाही. म्हणून त्यांनी ते इ.स. ६५० नंतरचे नाही, असे ठरवले.
ऐहोळे, पट्टदकल आणि बदामीची मंदिरे
देवासाठी खांब
आणखी एक मंदिर म्हणजे संगमेश्वराचे. ते साधे आणि भरभक्कम आहे; कझिन्स यांच्या काळी त्याच्या मंडपाची बरीच मोडतोड झालेली होती. बाहेर सापडलेली एक मोठी दगडी शिळा सुरक्षिततेसाठी आत आणून ठेवली आहे. तिच्यावर या मंदिरातल्या देवाला दिलेल्या दानाची नोंद आहे; आणि हे मंदिर राजे विजयादित्य यांनी बांधले होते. त्याच्या खांबांवर ते घडवणाऱ्यांची आणि दान करणाऱ्यांची नावे आजही आहेत. एक लेख सांगतो, दोन खांबांची रचना मतिभोदम्म नावाच्या व्यक्तीने केली. दुसरा सांगतो, हा खांब आणि आणखी दोन खांब चलब्बे नावाच्या एका स्त्रीने नवस म्हणून दिले. कझिन्स यांच्या इंग्रजीत या लेखात तिला मंदिराची “वारांगना” म्हटले आहे. विजयादित्यांनंतर चार शतकांहून अधिक काळ लोटला, तरी या देवाला दाने मिळतच होती. आणखी एक लेख इ.स. ११६२ मधल्या दानाची नोंद करतो. ते दान चावंड यांच्या मुख्य पत्नी देमलदेवी यांनी दिले.
ऐहोळे, पट्टदकल आणि बदामीची मंदिरे
सूर्यास्ताला लाल कडे
बदामीला टेकडीच्या कड्यात चार लेणी-मंदिरे खोदलेली आहेत: एक शिवाचे, दोन विष्णूचे, त्यांपैकी एक सर्वांत मोठे, आणि एक लहान जैन लेणे. बर्जेस यांच्या काळी चारही लेणी “विलक्षण उत्तम स्थितीत, आणि पौराणिक शिल्पांनी अतिशय समृद्ध” होती. उत्तरेकडच्या किल्ल्याखाली, “पुढे झुकलेल्या एका कड्यावर अतिशय नयनरम्यपणे विसावलेले” मालेगित्ती शिवालय आहे: “हार गुंफणाऱ्या स्त्रीचे शिवालय”. कझिन्स यांच्या मते हे बहुधा इथले सर्वांत जुने मंदिर आहे, आणि निश्चितच सर्वांत पूर्ण. फक्त त्याचा कळस गेला आहे; बाकी ते अखंड आहे. लांबी अवघी छप्पन फूट, पण जड आणि भरभक्कम. तलावाच्या पश्चिम काठावर जुन्या वालुकाश्मी मंदिरांचा एक समूह एका देवळाभोवती दाटला आहे. ते देऊळ आता भूतनाथाला अर्पण आहे. तलावापलीकडून, मावळत्या सूर्याच्या मंद, उबदार प्रकाशात पाहिले, तर कझिन्स यांच्या दृष्टीने हे दृश्य असे: ऊनवाऱ्याने झिजलेल्या इमारती. शांत पाण्यातली त्यांची प्रतिबिंबे, मधेच लव्हाळ्यांनी तुटलेली. मागे लाल वालुकाश्माचे खडबडीत कडे. हे सगळे मिळून “समृद्ध रंगांची एक सुंदर सुसंगती साधतात”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: हेन्री कझिन्स, ‘द चालुक्यन आर्किटेक्चर ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१९२६), पृष्ठे २८-२९, ३३-३४, ३७-३९, ५३-५५, ६० आणि ६९-७०; आणि बदामीच्या लेणी-मंदिरांविषयी बर्जेस यांचा वृत्तांत, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ६ (१८७७), पृष्ठ ३५४. कझिन्स संगमेश्वराला मेगुतीनंतर साठ ते शंभर वर्षांनी, आणि विरूपाक्षाच्या काही वर्षे आधी ठेवतात.