- 1बदामीचे चालुक्य: एका दृष्टिक्षेपातचालुक्य राजांचा प्रत्येक ताम्रपट एकाच पद्धतीने सुरू होतो. त्या ओळी सांगतात, सप्तमातृकांनी या घराण्याचे रक्षण केले, आणि कार्तिकेय देवाने त्याला भरभराटीला नेले. नारायण देवाकडून त्यांनी एक ध्वज मिळवला; त्यावर वराहाचे चिन्ह होते. “आणि त्या ध्वज…
- 2वातापीचे विष्णुलेणेबदामी गाव आपल्या तळ्यासह वाळूच्या दगडाच्या ओबडधोबड टेकड्यांच्या कुशीत वसले आहे. त्यांचे कडे गावाभोवती वळसा घालतात, आणि उत्तरेला व दक्षिणेला तटबंदीची शिंगे पुढे काढतात. वरच्या उद्ध्वस्त किल्ल्यांपर्यंत जायला खडकातल्या घळींतून आणि भेगांतून का…
- 3काका आणि पुतण्याचालुक्यांच्या एका तरुण राजपुत्रांच्या लक्षात आले, की गादीवर बसलेले आपले काकाच आपला मत्सर करतात. म्हणून त्यांनी “परागंदा होऊन परदेशी भटकण्याचा” निश्चय केला. हे राजपुत्र म्हणजे पुलकेशी; पुढे तेच चालुक्यांचे राजे दुसरे पुलकेशी झाले. त्यांची कह…
- 4दुसरे पुलकेशी आणि उत्तरेचे अधिपतीहर्षांचे पाय रत्नांच्या प्रकाशाने झळाळत. ती रत्ने त्यांची सेवा करणाऱ्या अनेक राजांच्या मुकुटांतली होती. असे ऐहोळे येथे दगडात कोरलेले काव्य सांगते; ते चालुक्य राजे दुसरे पुलकेशी यांच्या स्तुतीचे काव्य आहे. आणि पुलकेशींमुळे, काव्य पुढे म्हणते…
- 5महाराष्ट्राच्या लोकांमध्ये ह्युएनत्संगकोंकणपूरच्या वायव्येला एक मोठे रानटी अरण्य होते. तिथे हिंस्र श्वापदे आणि दरोडेखोरांच्या टोळ्या वाटसरूंवर तुटून पडत. त्या अरण्याच्या पलीकडे महाराष्ट्र होता. चीनचे बौद्ध यात्रेकरू ह्युएनत्संग इ.स. ६२९ ते ६४५ या काळात भारतात फिरले. ते याच वाटे…
- 6कालिदासाशेजारी आपले नाव कोरणारे कवी रविकीर्तीदगडात कोरलेल्या एका दीर्घ काव्याच्या शेवटी कवींनी स्वतःसाठी एक प्रार्थना लिहिली. “ते रविकीर्ती विजयी होवोत,” असे ती म्हणते; ज्यांनी “आपल्या काव्यकौशल्याने कालिदास आणि भारवी यांची कीर्ती मिळवली आहे”. रविकीर्ती जैन कवी होते, आणि त्यांचे आश्रय…
- 7वातापीचा पाडावपल्लव राजांनी पुलकेशींच्या पाठीवर “विजय” या शब्दाची “(तीन) अक्षरे लिहिली, जणू ताम्रपटावर”, अशी बढाई त्यांच्या नातवांचे ताम्रपट मारतात. लढाईमागून लढाईत त्यांनी चालुक्य राजांना पाठ दाखवायला लावली. ई. हुल्श यांच्या वाचनानुसार हे पल्लव राजे म्ह…
- 8पहिल्या विक्रमादित्यांनी परत मिळवलेले राज्यतलवार हेच त्यांचे एकमेव साहाय्य होते, असे चालुक्यांचे एक दानपत्र त्यांच्याविषयी सांगते. सगळ्या लोकांना जिंकायला ते निघाले, आणि “केवळ एका घोड्याच्या बळावर” त्यांनी त्यांना पुढे पिटाळले. तो घोडा चित्रकंठ जातीचा होता. ते होते पहिले विक्रमादित्…
- 9एका मंदिरात दोन राज्येचालुक्य राजे विक्रमादित्य यांनी पल्लवांची राजधानी कांची जिंकली होती. त्या नगरीत पल्लवांचे भव्य दगडी मंदिर उभे होते: राजसिंहेश्वर, म्हणजेच कैलासनाथ मंदिर. विजयी राजांनी त्याच्या धनाची पाहणी केली. मग त्यांनी ते धन “पुन्हा देवाला दिले”. असे त्…
- 10पट्टदकलमधील दोन बहिणींची मंदिरेमलप्रभा नदीच्या एका वळणावर, बदामीच्या पूर्वेला सुमारे आठ मैलांवर, पट्टदकल हे गाव आहे. जुन्या काळी त्याचे नाव होते पट्टद किसुवोलल. मातीच्या भिंतींच्या घरांच्या छपरांवरून तिथे अनेक जुन्या मंदिरांची शिखरे वर डोकावतात. सुरुवातीच्या चालुक्यांच्य…
- 11नवसारीत आलेले ताजिकएक सैन्य दक्षिणेकडे कूच करत होते, असे एक ताम्रपट सांगतो. त्याने सिंध, कच्छेल्ल आणि सौराष्ट्र यांच्या राजांचा, आणि चावोटक, मौर्य, गुर्जर आणि इतर राजांचाही नाश केला होता. आता ते दक्षिणेच्या राजांना जिंकायला दक्षिणापथाकडे निघाले होते. आधी तो द…
- 12दुसरे कीर्तिवर्मा आणि घराण्याचा अंतकर्नाटकाचे सैन्य “अफाट” होते. कांचीचे अधिपती, केरळचे राजे, चोळ आणि पांड्य, आणि उत्तर भारताचे सार्वभौम अधिपती श्रीहर्ष यांचा पराभव करण्यात ते तरबेज होते. आणि तरीही, एक ताम्रपट म्हणतो, “मोजक्याच सेवकांसह” आलेल्या एका राजांनी त्या सैन्यावर “झट…
- 13ऐहोळे, पट्टदकल आणि बदामीची मंदिरेऐहोळे हे जुने गाव रहदारीच्या रस्त्यांपासून दूर होते. भोवती शेते आणि कुरणे, आणि वर मेगुतीच्या टेकडीचे वालुकाश्मी कडे. गावाभोवतीच्या जुन्या, प्रचंड दगडांच्या तटबंदीला आता “दरवाजांपेक्षा भगदाडेच जास्त” होती. रोज सकाळी गावची गुरे चरायला नेली जा…