भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
महाराष्ट्राच्या लोकांमध्ये ह्युएनत्संग
मोठ्या अरण्यातून
कोंकणपूरच्या वायव्येला एक मोठे रानटी अरण्य होते. तिथे हिंस्र श्वापदे आणि दरोडेखोरांच्या टोळ्या वाटसरूंवर तुटून पडत. त्या अरण्याच्या पलीकडे महाराष्ट्र होता. चीनचे बौद्ध यात्रेकरू ह्युएनत्संग इ.स. ६२९ ते ६४५ या काळात भारतात फिरले. ते याच वाटेने आले. आपल्या प्रवासाच्या वृत्तांतात त्यांनी इथे जे पाहिले ते लिहून ठेवले. ते ज्या राज्यात शिरले, तिथे चालुक्यांचे राजे दुसरे पुलकेशी राज्य करत होते. त्यांच्या वृत्तांतानुसार इथली जमीन कसदार आणि सुपीक आहे; शेती नीट केली जाते, आणि भरपूर पिकते. हवा उष्ण आहे. राजधानीच्या पश्चिमेला एक मोठी नदी लागून आहे. नगरीचे नाव मात्र ते देत नाहीत. इथले लोक प्रामाणिक आणि साधे आहेत, उंच आहेत, आणि स्वभावाने कठोर आणि सूडबुद्धीचे आहेत. उपकार करणाऱ्याचे ते ऋण मानतात; शत्रूला मात्र क्षमा करत नाहीत. कोणी त्यांचा अपमान केला, तर सूड घ्यायला ते जिवावर उदार होतात. संकटात सापडलेल्या कोणी मदत मागितली, तर मदतीला धावण्याच्या घाईत ते स्वतःला विसरतात.
महाराष्ट्राच्या लोकांमध्ये ह्युएनत्संग
सेनापतीला बायकी कपडे
सूड घ्यायचा असेल, तर ते आधी शत्रूला सावध करतात. मग दोघेही शस्त्रे घेतात, आणि भाल्यांनी एकमेकांवर हल्ला करतात. एक जण पळू लागला, तर दुसरा त्याचा पाठलाग करतो; पण शरण आलेल्याला ते मारत नाहीत. लढाई हरलेल्या सेनापतीला शारीरिक शिक्षा होत नाही. त्याऐवजी त्याला बायकांचे कपडे दिले जातात, आणि त्यामुळे तो आपल्याच हाताने मरण शोधायला भाग पडतो. या प्रवासाचा आणखी एक वृत्तांत आहे: ह्वुई ली यांनी लिहिलेले ह्युएनत्संग यांचे चरित्र. तेही हीच चाल सांगते. ते म्हणते, अशी अनेक माणसे ती बेअब्रू टाळण्यासाठी आपला जीव देतात. या देशातले लोक मरणाला तुच्छ मानतात, आणि सदाचाराला फार मान देतात.
महाराष्ट्राच्या लोकांमध्ये ह्युएनत्संग
लढाईपूर्वी मद्य
या देशाने शूर योद्ध्यांचे एक पथक पदरी ठेवले आहे. ते कित्येकशे आहेत; चरित्र म्हणते, कित्येक हजार. प्रत्येक लढाईपूर्वी ते मद्य पिऊन धुंद होतात, आणि मग एकटा माणूस हातात भाला घेऊन दहा हजारांना आव्हान देतो. यांपैकी कोणी एखाद्या माणसाला गाठून ठार मारले, तरी देशाचा कायदा त्याला शिक्षा करत नाही. ते जेव्हा जेव्हा बाहेर पडतात, तेव्हा त्यांच्यापुढे नगारे वाजत जातात. ते शेकडो हत्तींनाही मद्य पाजतात. त्यांना लढायला बाहेर काढतात, आधी स्वतः मद्य पितात, आणि मग सगळे मिळून पुढे धावत सुटतात. वाटेत येईल ते सगळे तुडवले जाते; त्यांच्यापुढे कोणताही शत्रू टिकत नाही. चरित्र राजांविषयी म्हणते, “अशा रीतीने त्यांचे शत्रू हटकून पळ काढतात.” यात्रेकरू पुढे सांगतात, की ही माणसे आणि हे हत्ती जवळ असल्यामुळे राजे शेजाऱ्यांना तुच्छ लेखतात.
महाराष्ट्राच्या लोकांमध्ये ह्युएनत्संग
शंभर विहार
तरीही इथल्या पुरुषांना विद्येची आवड आहे; ते यात्रेकरूंच्या स्वतःच्या धर्माचे ग्रंथ वाचतात, आणि इतर धर्मांचेही. सुमारे शंभर बौद्ध विहार आहेत, आणि त्यांत पाच हजारांच्या आसपास भिक्षू. देवांची सुमारे शंभर मंदिरे आहेत; तिथे इतर पंथांचे पुष्कळ अनुयायी राहतात. चरित्र म्हणते, ते अंगाला राख फासतात. राजधानीच्या आत आणि बाहेर अशोकांनी बांधलेले पाच स्तूप आहेत. पूर्वीचे चार बुद्ध जिथे चालले आणि बसले, त्या जागी ते उभे आहेत. विटांचे आणि दगडांचे इतर स्तूप तर इतके आहेत, की त्यांची नावे सांगणे कठीण. नगरीच्या दक्षिणेला जवळच एक विहार आहे; त्यात अवलोकितेश्वर बोधिसत्त्वांची दगडी मूर्ती आहे. यात्रेकरू सांगतात, तिचे सामर्थ्य दूरवर पोहोचते. तिची गुप्तपणे प्रार्थना करणाऱ्या अनेकांचे मनोरथ पूर्ण झाले आहेत.
महाराष्ट्राच्या लोकांमध्ये ह्युएनत्संग
मजल्यावर मजले
देशाच्या पूर्व सीमेवर एक मोठा पर्वत आहे: उंच उंच सुळके आणि सरळ तुटलेले कडे. तिथे एका अंधाऱ्या दरीत एक विहार उभा आहे. त्याची उंच दालने आणि खोल बाजूदालने कड्याच्या अंगात उघडतात. मजल्यावर मजले चढत जातात; पाठीशी कडा, आणि समोर दरी. तो पश्चिम भारतातले अर्हत अचल यांनी बांधला. त्यांची आई या राज्यात पुन्हा जन्मली होती; तिच्या ऋणाची जाण म्हणून त्यांनी तो बांधला. त्याचे मोठे दालन सुमारे शंभर फूट उंच आहे. त्यात बुद्धांची सुमारे सत्तर फुटांची दगडी मूर्ती आहे; तिच्यावर सात टप्प्यांचे दगडी छत्र आहे, आणि ते कोणत्याही आधाराशिवाय अधांतरी असल्यासारखे वाटते. भिंतींवर बुद्धांच्या जन्मांची दृश्ये रंगवलेली आहेत. दाराबाहेर दगडी हत्ती उभे आहेत; लोक म्हणतात, ते कधी कधी मोठ्याने चीत्कारतात, आणि धरणी हादरते. अंधाऱ्या दरीतल्या या विहाराची कथा ‘भारतातील ऐतिहासिक स्मारकांच्या कथा’ या पुस्तकात, त्याच्या अजिंठ्याच्या भागात, पूर्ण सांगितली आहे.
महाराष्ट्राच्या लोकांमध्ये ह्युएनत्संग
हर्षांपुढे न नमलेले राजे
यात्रेकरूंच्या वृत्तांतानुसार या लढवय्या लोकांचे राजे “क्षत्रिय वर्णाचे” आहेत; त्यांचे नाव पुलकेशी. त्यांच्या योजना दूरवर पसरलेल्या आहेत, आणि त्यांच्या सत्कृत्यांचा लाभ दूरदूरपर्यंत जाणवतो. त्यांची प्रजा त्यांची आज्ञा “संपूर्ण नम्रतेने” पाळते. हे यात्रेकरू हर्षवर्धनांच्या दरबारीही गेले होते; हर्षवर्धनांना शीलादित्य असेही म्हणत. त्यांच्या सांगण्यानुसार हे महान राजे पूर्वेपासून पश्चिमेपर्यंत आपली विजयी शस्त्रे नेतात. ते दूरदूरच्या लोकांना जिंकतात, आणि भोवतालची राष्ट्रे त्यांना वचकून असतात. पाचही भारतांचे सैन्य त्यांनी अनेकदा नेले, प्रत्येक राज्यातले शूर सेनापती बोलावले, आणि या लोकांना शासन करायला ते स्वतः चालून आले. तरीही या लोकांवर त्यांना अजून मात करता आलेली नाही. चरित्र म्हणते, शीलादित्य स्वतः सैन्याच्या आघाडीवर राहून या राजांवर चालून गेले, “पण त्यांना वरचढ होता आले नाही, की त्यांना जिंकताही आले नाही.” शेवटी यात्रेकरूंचेच शब्द: “फक्त याच राज्याचे लोक शरण आलेले नाहीत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-की’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पृष्ठे २५५-२५९; ह्वुई ली, ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), पृष्ठे १४६-१४७; आणि जे. एफ. फ्लीट यांच्या ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२) मधले बर्जेस यांचे भाषांतर, पृष्ठे २४-२५. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’ (१८९५), पृष्ठ ५३, ही भेट सुमारे इ.स. ६३९ ची मानतात; स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’ (१९२४), पृष्ठ ४४३, ६४१ ची, आणि दरबार नाशिकला ठेवतात. बर्जेस यांचा तर्क बदामी, बील यांचा तापीजवळची जागा; इतरांनी देवगिरी, कल्याण, पैठण अशी इतर ठिकाणे सुचवली. बील यांच्या मूळ मजकुरात अर्हतांचे नाव ‘अचार’ आहे; त्यांच्या टिपेत अजिंठ्याच्या एका शिलालेखावरून ‘अचल’ हे नाव घेतले आहे. बील यांच्या मते यात्रेकरूंनी हा कड्यातला विहार कधी पाहिलाच नाही, आणि त्याचे आकडे “फारच फुगवलेले” आहेत; स्मिथ मात्र सांगतात, यात्रेकरूंनी “अजिंठ्याच्या खोऱ्यातील अद्भुत लेण्यांचे” कौतुक केले.