भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
कालिदासाशेजारी आपले नाव कोरणारे कवी रविकीर्ती
कवींची स्वतःसाठी प्रार्थना
दगडात कोरलेल्या एका दीर्घ काव्याच्या शेवटी कवींनी स्वतःसाठी एक प्रार्थना लिहिली. “ते रविकीर्ती विजयी होवोत,” असे ती म्हणते; ज्यांनी “आपल्या काव्यकौशल्याने कालिदास आणि भारवी यांची कीर्ती मिळवली आहे”. रविकीर्ती जैन कवी होते, आणि त्यांचे आश्रयदाते होते चालुक्यांचे राजे दुसरे पुलकेशी. त्यांचे हे काव्य ऐहोळे येथल्या मेगुती या दगडी मंदिराच्या पूर्वेकडच्या भिंतीत, एका मोठ्या शिळेवर कोरलेले आहे. ते मंदिर रविकीर्तींनी स्वतःच बांधले. काव्यात शके ५५६ हे वर्ष दिले आहे, म्हणजे इ.स. ६३४. काव्य चालुक्य घराण्याचे गुणगान करते, आणि त्याहूनही अधिक दुसऱ्या पुलकेशींच्या पराक्रमांचे. पण त्याचा शेवट होतो तो कवींवर. त्यांनी आपले नाव भारताच्या दोन थोर कवींशेजारी ठेवले होते. एक कालिदास; त्यांच्या ‘रघुवंश’ काव्याचा रविकीर्तींनी बारकाईने अभ्यास केला होता. आणि दुसरे भारवी. हा दावा खरा होता का? या शिलालेखाचे संपादक एफ. कीलहॉर्न यांनी याचे उत्तर दिले आहे.
कालिदासाशेजारी आपले नाव कोरणारे कवी रविकीर्ती
ज्या राजांचे गुण त्यांनी गायले
काव्याची सुरुवात रविकीर्तींच्या स्वतःच्या देवाने होते. “पवित्र जिनेंद्र विजयी आहेत,” असे पहिले शब्द आहेत. ते जरा, मृत्यू आणि जन्म यांच्या पलीकडे आहेत; त्यांच्या ज्ञानाच्या सागरात सारे जग एका बेटासारखे सामावलेले आहे. त्यानंतरच राजे येतात. आधी चालुक्य घराणे: एक विशाल सागर, नररत्नांचे जन्मस्थान. मग सत्याश्रय; काव्य दुसऱ्या पुलकेशींना याच नावाने संबोधते. ते शूरांना आणि विद्वानांना सारखीच दाने देतात, सारखाच मान देतात. मग काव्य त्यांची युद्धे सांगते. अप्पायिक आणि गोविंद हे दोन आक्रमक भीमा नदीच्या (काव्यात “भीमरथी”) उत्तरेकडचा प्रदेश जिंकायला आले होते. पुलकेशींनी त्यांच्यापैकी एकांना मागे हाकलले, तर दुसऱ्यांना आपले मित्र केले. कीलहॉर्न यांच्या वाचनानुसार लाट, माळव आणि गुर्जर आपणहून त्यांना शरण आले. पुलकेशींनी कलिंगांना आणि कोसलांना नमवले, आणि पिष्टपुरचा किल्ला घेतला. त्यांच्या सैन्याने कुणालचे जल व्यापले. काव्य म्हणते, त्यांच्या सत्तेला “तीन समुद्रांच्या सीमा” होत्या.
कालिदासाशेजारी आपले नाव कोरणारे कवी रविकीर्ती
कवी आणि मंदिराचे निर्माते
शेवटी काव्य आपल्या बांधणाऱ्यांचे नाव घेते. “जिनेंद्रांचा हा दगडी प्रासाद” ज्ञानी रविकीर्तींनी बांधला, असे ते म्हणते; राजांची सर्वोच्च कृपा त्यांनी मिळवली होती. या काव्याचे कर्ते तेच, आणि या मंदिराचे संस्थापकही तेच. आपल्या शेवटच्या श्लोकात ते या दोन्हींची सांगड घालतात. “दगडाने भक्कम बांधलेले” जिनांचे घर त्यांनी आपल्या विषयाच्या एका नव्या मांडणीसाठी वापरले आहे. याच कौशल्याने, ते म्हणतात, त्यांनी कालिदास आणि भारवी यांची कीर्ती मिळवली. मंदिर गावाच्या वर, टेकडीच्या माथ्यावर उभे आहे. त्याचे शिखर नाहीसे झाले आहे. आत खूप अंधार आहे. गाभाऱ्यात मागच्या भिंतीला लागून, एका सिंहासनावर “एक प्रचंड जिनमूर्ती” बसलेली आहे. हेन्री कझिन्स यांना वाटले, ती ज्या शिळेतून कोरली आहे, ती इतकी मोठी आहे, की दारांतून आत आणता आली नसती; आणि गाभाऱ्याच्या भिंती उभ्या राहण्याआधीच ती जागेवर ठेवली गेली असावी.
कालिदासाशेजारी आपले नाव कोरणारे कवी रविकीर्ती
कालिदासांच्या बरोबरीचे?
कीलहॉर्न यांना आढळले, रविकीर्तींना काव्यशास्त्राचे नियम पूर्णपणे अवगत होते, आणि भारताच्या श्रेष्ठ कवींच्या रचनाही. ते सर्वांत जास्त शिकले ते कालिदासांच्या ‘रघुवंश’कडून, “त्या सर्वांत परिपूर्ण काव्या”कडून, आणि ‘किरातार्जुनीय’कडून. राजांचे विजय हा त्यांच्या काव्याचा गाभा; त्यांच्या वर्णनासाठी त्यांनी ‘रघुवंश’ काव्यातल्या नायक रघू यांच्या विजयांचा आदर्श घेतला. त्यांच्या हिशेबाने इ.स. ६०० च्या सुमारास कालिदासांचे हे काव्य भारताच्या दूरदूरच्या भागांत माहीत झाले होते. मग रविकीर्तींचा हा दावा खरा ठरला का? संपादकांचे उत्तर असे, की कालिदास आणि भारवी यांच्या बरोबरीचा हा दावा “नक्कीच अतिशयोक्ती आहे”. पण हे काव्य “निःसंशय त्यांना दरबारी कवींच्या अगदी पहिल्या रांगेत बसवते”. कीलहॉर्न यांना हा शिलालेख इतिहासाच्या पुराव्यापेक्षा काव्य म्हणूनच जवळजवळ अधिक रोचक वाटला. रविकीर्तींनी आपले मंदिर बांधले, आणि ज्या कवींचा त्यांनी अभ्यास केला होता, त्यांच्याशेजारी आपले नाव दगडात कोरले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला ऐहोळेचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), पृष्ठे १-४ आणि श्लोक १-३ व ३३-३७; हेन्री कझिन्स, ‘द चालुक्यन आर्किटेक्चर ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१९२६), पृष्ठे २९-३१; आणि रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ५९. हे काव्य भारतीय युद्धानंतरची ३,७३५ वर्षेही मोजते. कीलहॉर्न यांना इ.स. ५८८ च्या एका लेखात ‘रघुवंश’ काव्याचे पडसाद दिसतात, आणि मंगलेशांच्या महाकूट स्तंभलेखात (इ.स. ६०२) त्याची नक्कल केलेली दिसते. कझिन्स लिहितात, फार नंतरच्या काळात दगडधोंडे रचून आणि मारा करण्यासाठी भोके ठेवून मंदिराला एका छोट्या गढीचे रूप दिले गेले.