भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
वातापीचे विष्णुलेणे
डोंगरी किल्ला
बदामी गाव आपल्या तळ्यासह वाळूच्या दगडाच्या ओबडधोबड टेकड्यांच्या कुशीत वसले आहे. त्यांचे कडे गावाभोवती वळसा घालतात, आणि उत्तरेला व दक्षिणेला तटबंदीची शिंगे पुढे काढतात. वरच्या उद्ध्वस्त किल्ल्यांपर्यंत जायला खडकातल्या घळींतून आणि भेगांतून काही खडबडीत वाटाच आहेत. ही लेणी वर्णन करणाऱ्या बर्जेस यांचा अंदाज असा, की प्राचीन काळी ही जागा फार भक्कम असली पाहिजे. टेकडीतून जाणाऱ्या वाटा खडकात खोल खोदलेल्या आहेत; त्या अरुंद, लांब आणि वळणावळणाच्या आहेत. शत्रूने दरवाजा फोडलाच, तरी बचाव करणारे त्याच्या खूप वर राहिले असते. शत्रू मोक्याच्या जागी पोहोचण्याआधीच त्यांना त्याच्या डोक्यावर विनाशाचा वर्षाव करता आला असता. जुन्या काळी या गावाला वातापी म्हणत. सुमारे इ.स. ५५० मध्ये पहिले पुलकेशी इथे चालुक्यांचे पहिले राजे म्हणून स्थिरावले.
वातापीचे विष्णुलेणे
वातापीचे वर
ऐहोळेचा शिलालेख त्यांच्या वंशाचे गुणगान करतो. त्यांच्या आजोबांनी एका लढाईत भाग्यलक्ष्मी जिंकली; त्या लढाईत हजारो “भयंकर शिर नसलेली धडे” इकडून तिकडे उसळत होती. त्यांच्या वडिलांचे तेज इतके दिव्य होते, की ते झोपलेले असतानाही लोकांना त्यांचे अलौकिकत्व जाणवे. आणि खुद्द पुलकेशी, कवी म्हणतात, “वातापीपुरीचे वर झाले”. त्यांनी अश्वमेध केला, तेव्हा “पृथ्वी तेजाने उजळली”. तो यज्ञ हे घराणे कधीच विसरले नाही. पुढच्या एका राजांचा ताम्रपट वराहरूपातल्या विष्णूच्या स्तुतीने सुरू होतो. मग तो पुलकेशींचे नाव घेतो: अश्वमेधांनंतरच्या स्नानाने ज्यांचे शरीर पवित्र झाले, ते हे राजे. रा. गो. भांडारकरांनी पाहिलेल्या लेखांनुसार, त्यांचे नाव घेणारा प्रत्येक शिलालेख त्यांच्या अनेक यज्ञांचा, अगदी अश्वमेधाचाही, उल्लेख करतो. आणि पुढची सगळी दानपत्रे राजांची वंशावळ त्यांच्यापासूनच सुरू करतात. त्यांनी वातापी कोणाकडून घेतले, याबद्दल विद्वानांत मतभेद आहेत. जे. एफ. फ्लीट यांच्या मते, तेव्हा ते ज्यांच्या ताब्यात होते त्या पल्लवांकडून; हेन्री कझिन्स यांच्या मते, बनवासीच्या कदंबांकडून. त्यांच्यानंतर त्यांचे पुत्र कीर्तिवर्मा राज्यावर आले. दुसरे एक पुत्र, मंगलेश, हे कीर्तिवर्मांचे धाकटे भाऊ.
वातापीचे विष्णुलेणे
मोठे लेणे
टेकडीच्या कड्यात चार लेणी-मंदिरे कोरलेली आहेत. सर्वांत खाली शिवाचे लेणे; मग विष्णूचे एक लेणे; मग सर्वांत मोठे लेणे, तेही विष्णूचे; आणि शेवटी एक छोटे जैन लेणे. बर्जेस यांच्या शब्दांत, “मोठे लेणे हे या सगळ्या लेण्यांत कितीतरी अधिक सुंदर आहे.” त्याचा नुसता व्हरांडाच जवळजवळ सत्तर फूट लांब आहे. व्हरांड्याच्या एका टोकाला विष्णू महानाग शेषाच्या वेटोळ्यांवर बसला आहे. शेषाच्या पाच फणा त्याच्या मुकुटावर पसरल्या आहेत, जणू त्याचे रक्षण करायला. दुसऱ्या टोकाला नरसिंह उभा आहे; त्याचा एक हात आपल्या प्रचंड गदेवर टेकलेला आहे. आणि विष्णूच्या वराहरूपाच्या मूर्तीशेजारी भिंतीलगतच्या एका खांबावर तो शिलालेख कोरलेला आहे. हे लेणे कोणी घडवले, ते तोच सांगतो. बाहेर खडकावर थोड्या नंतर कोरलेला एक छोटा लेख या लेण्याला श्रीमंगलेशांचे “दगडी घर” म्हणतो. लेण्याच्या देवासाठी “काम करणाऱ्या माळ्यांना” एक दान दिले होते. त्या दानाला जो धक्का लावील, त्याला हा लेख शाप देतो: “त्याला पाच महापातकांचे पाप लागो, आणि तो सातव्या नरकात गाडला जावो.”
वातापीचे विष्णुलेणे
भावाला अर्पण केलेले दान
आतला शिलालेख मंगलेशांचा आहे. त्याची तारीख आहे एका कारकिर्दीचे बारावे वर्ष; तेव्हा शक संवताची पाचशे वर्षे पूर्ण झाली होती. फ्लीट यांच्या हिशेबाने हे इ.स. ५७८-७९. पण कारकीर्द कोणाची? फ्लीट यांच्या मते मंगलेशांचीच; कीर्तिवर्मा आपले योजलेले लेणे पूर्ण होण्याआधीच वारले होते. भांडारकरांच्या मते, आणि त्यांच्याबरोबर कझिन्स यांच्याही मते, कीर्तिवर्मांची; थोरले भाऊ तेव्हाही गादीवर होते. शिलालेख सांगतो, मंगलेशांनी महान विष्णूचे हे मंदिर घडवले. ते “स्वर्गातल्या आणि पृथ्वीवरच्या सगळ्यांना मागे टाकणारे, अत्यंत अद्भुत कारागिरीने घडवलेले” आहे. कार्तिकी पौर्णिमेच्या पवित्र दिवशी त्यांनी तिथे ब्राह्मणांना मोठी दाने दिली. विष्णूच्या मूर्तीच्या स्थापनेच्या वेळी त्यांनी लंजीश्वर हे गाव दान दिले. त्यातून रोज सोळा ब्राह्मणांना जेवू घालायचे, आणि उरलेल्यातून भिक्षा मागत फिरणाऱ्या साधूंचा निर्वाह चालवायचा. ही जमीन जो परत घेईल, तो कुत्र्याच्या विष्ठेतला किडा होईल, असा इशारा शिलालेख देतो. या दानाबरोबर हे शब्द आहेत. “सूर्य, अग्नी आणि (व्यापाऱ्यांची श्रेणी) यांच्या साक्षीने” या सगळ्या पुण्याचे फळ उदक सोडून “पराक्रमाचे स्वामी” थोरले भाऊ कीर्तिवर्मा यांना अर्पण केले आहे. स्वतःसाठी मंगलेशांनी फक्त एवढेच ठेवले: “माझ्या भावाची आज्ञा पाळण्याची” इच्छा धरणाऱ्याला जे फळ मिळते, तेवढेच. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बदामीच्या लेण्यांचे बर्जेस यांचे वर्णन आणि मंगलेशांच्या शिलालेखाचे फ्लीट यांचे भाषांतर, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ६ (१८७७), पृष्ठे ३५४-३५७, ३६४; फ्लीट यांचे बदामीचे शिलालेख, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड १० (१८८१), पृष्ठे ५७-६०; कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला ऐहोळेचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), श्लोक ४-८; फ्लीट यांचे नेरूर दानपत्र, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ९ (१८८०); रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ४९-५०, ५९; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१८८२), पृष्ठे १९-२१; आणि हेन्री कझिन्स, ‘द चालुक्यन आर्किटेक्चर ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१९२६), पृष्ठे २-३, ५३-५४. भांडारकर कीर्तिवर्मांची कारकीर्द इ.स. ५६७ ते ५९१ मानतात. हा शिलालेख शक संवत शक राजाच्या राज्याभिषेकापासून मोजतो, असे फ्लीट नमूद करतात. माळ्यांना दिलेले दान अर्धा विसा होते; जवळच्या खडकावर भेट देणाऱ्यांची नावे कोरलेली आहेत.