भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
वातापीचा पाडाव
राजांच्या पाठीवर लिहिलेला विजय
पल्लव राजांनी पुलकेशींच्या पाठीवर “विजय” या शब्दाची “(तीन) अक्षरे लिहिली, जणू ताम्रपटावर”, अशी बढाई त्यांच्या नातवांचे ताम्रपट मारतात. लढाईमागून लढाईत त्यांनी चालुक्य राजांना पाठ दाखवायला लावली. ई. हुल्श यांच्या वाचनानुसार हे पल्लव राजे म्हणजे कांचीचे पहिले नरसिंहवर्मा. त्यांनी हरवलेले राजे होते चालुक्यांचे दुसरे पुलकेशी. पुलकेशींची राजधानी होती वातापी; त्याच गावाला आज बदामी म्हणतात. ही दोन राज्ये कित्येक वर्षे एकमेकांशी लढत होती. मग, ताम्रपट म्हणतात, नरसिंहवर्मांनी “वातापी (नगरीचा) विनाश केला, जसा कुंभातून जन्मलेल्या (अगस्त्यांनी)” वातापी राक्षसाचा केला होता. ताम्रपटांना अभिप्रेत असलेली जुनी कथा अगस्त्य ऋषींची आहे. त्यांनी नगरीच्याच नावाच्या एका राक्षसाचा नाश केला होता.
वातापीचा पाडाव
नगरीचा पाडाव
बराच काळ युद्धाचे पारडे उलट्या बाजूला झुकलेले होते. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांच्या हकीकतीनुसार ६०९ पासून हे युद्ध पल्लवांसाठी “एकंदरीत विनाशकारी” ठरले होते. दुसऱ्या पुलकेशींचे एक दानपत्र बढाई मारते, की त्यांनी पल्लवांच्या प्रमुखांना “आपला पराक्रम कांचीपुरच्या तटांमागे लपवायला” लावले. मग, स्मिथ यांच्या हकीकतीनुसार, इ.स. ६४२ मध्ये युद्धाने “नवे वळण घेतले”: नरसिंहवर्मांनी पुलकेशींची राजधानी “जिंकली आणि लुटली”. पल्लवांचे दुसरे, नंतरचे एक दानपत्रही तेच सांगते: त्यांनी “वातापीचा विनाश केला”. जे. एफ. फ्लीट यांचा तर्क असा, की पल्लवांना चोळ, पांड्य आणि केरळ राजांची मदत मिळाली असावी. त्यांच्या हकीकतीनुसार पल्लवांनी चालुक्यांना काही काळ मागे रेटले: पश्चिमेला पश्चिम घाटाच्या खाली, आणि दक्षिणेला कर्नूल जिल्ह्यापर्यंत. खुद्द पुलकेशींचे काय झाले, हे इतिहासकार वेगवेगळे सांगतात. स्मिथ यांच्या मते पल्लवांनी “बहुधा त्यांना ठार केले”. फ्लीट यांनी पल्लवांचे आक्रमण पुलकेशींच्या मृत्यूनंतरचे मानले.
वातापीचा पाडाव
तळ्याकाठचा खडक
खुद्द बदामीत, तळ्याच्या उत्तर काठावर, एका खडकावर अगदी प्राचीन अक्षरांतला एक शिलालेख आहे. फ्लीट यांना आढळले, की त्याच्या वरच्या सहा ओळी सुंदर कोरलेल्या आहेत, आणि ती अक्षरे दोन पल्लव दानपत्रांतल्या अक्षरांच्या अगदी त्याच प्रकारची आहेत. पण खडकाचा पृष्ठभाग सोलवटून निघाला आहे, आणि त्याबरोबर लेखाचा बहुतेक भागही गेला आहे. त्यांनी तो १८८० मध्ये प्रसिद्ध केला, तेव्हा तो “भाषांतर करण्याइतकाही शिल्लक नाही”, असे त्यांना आढळले. त्याची तारीख नाहीशी झाली आहे. काही शब्द मात्र तेव्हाही वाचता येत होते. त्यांत एका कारकिर्दीचे तेरावे वर्ष येते; शत्रू आणि “महामल्ल” हे शब्द येतात. त्यांत वातापीचे नाव आहे, आणि “राजांमधले अग्रणी” पल्लवांचा उल्लेख आहे. आणि त्यांत एक स्तंभ आणि विजय यांचा उल्लेख आहे. त्यांनी हा पल्लवांचा एक जुना लेख मानला; बदामीतल्या पहिल्या चालुक्य शिलालेखाहूनही, म्हणजे शके ५०० च्या लेखाहूनही, जुना. त्यांचा तर्क असा: वातापी आधी पल्लवांचा बालेकिल्ला होता, आणि चालुक्यांनी तो त्यांच्याकडून हिसकावून घेतला. दुसऱ्या पुलकेशींच्या कारकिर्दीनंतर पल्लवांनी तो बहुधा “काही काळासाठी परत मिळवला”.
वातापीचा पाडाव
पूर्वेकडचे बंधू
पूर्वेला मात्र चालुक्य घराण्याचे स्वतःचे एक राज्य अजून टिकून होते. पूर्वेचा मुलूख कसा जिंकला गेला, ते ऐहोळेचा शिलालेख सांगतो. कलिंग आणि कोसल यांच्यात भीतीची चिन्हे दिसू लागली. पिष्टपुरवर जोराचा दबाव आला, आणि तो “सहज हाती येणारा किल्ला” झाला. कुणालचे जल “अनेक शस्त्रांनी मारलेल्या माणसांच्या रक्ताने रंगले”. त्याच्या आतली जमीन चिलखती हत्तींनी व्यापली; जणू संध्याकाळच्या लालीने रंगलेले ढगाळ आकाश. तिथे, वेंगी प्रदेशात, पुलकेशींनी आपल्या धाकट्या भावाला आपले राजप्रतिनिधी नेमले; स्मिथ यांच्या हिशेबाने इ.स. ६११ मध्ये. त्यांची राजधानी पिष्टपुर होती. हे बंधू म्हणजे कुब्ज विष्णुवर्धन. फ्लीट यांनी कुब्ज या नावाचा लावलेला अर्थ असा, की ते “कुबड असलेले असावेत, असे दिसते”. काही वर्षांनी ते स्वतंत्र राजे झाले. त्यांचा वंश, म्हणजे पूर्वेकडचे चालुक्य, इ.स. १०७० पर्यंत टिकला.
वातापीचा पाडाव
तेरा वर्षे
पश्चिमेला पुलकेशींच्या कारकिर्दीच्या अखेरीस “चालुक्यांची सत्ता काही काळ झाकोळली”. पल्लवांनी देशावर स्वारी केली, आणि बदामी जिंकले. स्मिथ यांच्या हिशेबाने तेरा वर्षे ती सत्ता “स्थगित राहिली”, आणि त्या काळात दक्षिण भारतावर पल्लवांचे वर्चस्व होते. मग पुलकेशींचे पुत्र पहिले विक्रमादित्य यांनी ती परत मिळवली. त्यांनी आपल्या घराण्याची सत्ता पुन्हा प्रस्थापित केली, आपले सैन्य थेट कांचीच्या वेशीपर्यंत नेले, आणि ती नगरी जिंकली. चालुक्यांचे एक नंतरचे दानपत्र वातापीच्या पाडावाचे नावही घेत नाही. ते फक्त इतकेच सांगते, की विक्रमादित्यांनी “तीन राजांच्या संघाने खंडित केलेले आपल्या वडिलांचे राजवैभव” परत मिळवले. आणि ते ही कहाणी आपल्या पद्धतीने संपवते. पल्लव राजांनी वडिलांच्या पाठीवर विजय लिहिला होता. आता, दानपत्र म्हणते, कांचीच्या अधिपतींनी “इतर कोणापुढेही मान लववली नव्हती”. पण त्यांच्याच मुकुटाने मुलाच्या पायांचे चुंबन घेतले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), कूरम ताम्रपट, पृष्ठे १४४-१४५; फ्लीट यांनी दिलेली बदामीच्या भग्न लेखाची माहिती आणि त्यांनी संपादित केलेले नेरूर दानपत्र, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ९ (१८८०), पृष्ठे ९९-१०० आणि १२८-१२९; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१८८२), पृष्ठे २३ आणि २६; कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला ऐहोळेचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), श्लोक २६-२८; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’ (१८९५), पृष्ठ ५३; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’ (१९२४), पृष्ठे ४४१ आणि ४४३; आणि कझिन्स (१९२६), पृष्ठे ३ आणि ५३. हुल्श यांच्या मते पल्लव राजांनी खुद्द पुलकेशींना परियल, मणिमंगल आणि सुरमार येथे हरवले. फ्लीट दोन्ही भावांमधली राज्याची वाटणी इ.स. ६१०-११ मधली मानतात, तर स्मिथ विष्णुवर्धनांचे स्वातंत्र्य इ.स. ६१५ च्या सुमाराचे मानतात.