भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
काका आणि पुतण्या
राजपुत्र परागंदा होतात
चालुक्यांच्या एका तरुण राजपुत्रांच्या लक्षात आले, की गादीवर बसलेले आपले काकाच आपला मत्सर करतात. म्हणून त्यांनी “परागंदा होऊन परदेशी भटकण्याचा” निश्चय केला. हे राजपुत्र म्हणजे पुलकेशी; पुढे तेच चालुक्यांचे राजे दुसरे पुलकेशी झाले. त्यांची कहाणी ऐहोळे येथे दगडात कोरलेल्या एका दीर्घ काव्यात आहे; ते काव्य त्यांच्या पराक्रमाचे गुणगान करते. त्यांचे वडील कीर्तिवर्मा नल, मौर्य आणि कदंब यांच्यासाठी “काळरात्र” ठरले होते. कीर्तिवर्मा वारले तेव्हा त्यांना निदान तीन मुलगे होते, आणि ते सगळे लहान होते. म्हणून त्यांचे धाकटे भाऊ मंगलेश त्यांच्यानंतर गादीवर आले. काकांना हा मत्सर का वाटला? ऐहोळेचे कवी सांगतात, भाग्यलक्ष्मीचे मन पुतण्यावर जडले होते; आणि म्हणूनच काका त्यांचा मत्सर करत. या शिलालेखाचे संपादक कीलहॉर्न यांनी परागंदा होण्यासाठी कवीने वापरलेल्या शब्दाचा अर्थ “राज्यातून बाहेर काढलेला” असा लावला. त्यांचा निष्कर्ष असा: पुलकेशींना काकांनी हद्दपार केले, किंवा काकांच्या भीतीने ते देश सोडून गेले. आपले हक्क परत मिळवण्यासाठी मदत मागायला ते शेजारच्या राजांकडे गेले.
काका आणि पुतण्या
काकांच्या मोहिमा
ऐहोळेचा शिलालेख मंगलेशांचीही स्तुती करतो. त्यांच्या घोडदळाने पूर्व आणि पश्चिम समुद्रांच्या किनाऱ्यांवर तळ ठोकले, आणि त्यांच्या सैन्याच्या धुळीने “दिशांवर चांदवा ताणला”. त्यांनी युद्धात कलचुरींना जिंकले. रेवती बेट घ्यायला ते निघाले, तेव्हा त्यांचे मोठे सैन्य झळाळत्या ध्वजांसह त्याच्या तटांवर चढले, आणि त्या सैन्याचे प्रतिबिंब समुद्राच्या पाण्यात पडले. मंगलेशांनी कोकणातल्या एका सरदाराला ठार केले, आणि आणखी एका राजाला हुसकावून लावले. जी संपत्ती त्यांनी जिंकून घेतली, ती बदामीजवळच्या एका मंदिराला दिली. खुद्द बदामीत एका लेण्यातला शिलालेख सांगतो, की ते लेणे त्यांच्या कारकिर्दीच्या बाराव्या वर्षी पूर्ण झाले. पण मंगलेशांना स्वतःचा एक मुलगा होता. आणि ऐहोळेचा शिलालेख म्हणतो, त्यांना राज्य हवे होते ते त्या मुलासाठी.
काका आणि पुतण्या
राज्य आणि प्राणही
रा. गो. भांडारकरांच्या हकीकतीनुसार, शेवटच्या वर्षांत मंगलेशांनी पुतण्याला गादीपासून दूर ठेवून आपल्या मुलाला गादीवर बसवण्याचे डाव रचलेले दिसतात. पण पुलकेशी आता “विलक्षण कर्तबगार राजपुत्र” झाले होते, आणि त्यांनी काकांचे “सगळे डाव उधळून लावले”. शेवट काय झाला, ते ऐहोळेचा शिलालेख सांगतो. पुलकेशींनी चांगला सल्ला आणि जोम एकवटला, आणि त्यांच्या बळावर काकांची मोठी ताकद चहूबाजूंनी झिजवली. तेव्हा मंगलेशांनी मुलासाठी राज्य मिळवण्याचा प्रयत्न सोडला, आणि त्याबरोबर “आपले ते लहानसहान नसलेले राज्य, आणि आपले प्राणही” सोडले. जे. एफ. फ्लीट यांच्या हकीकतीनुसार काका-पुतण्यांमध्ये “कलह आणि यादवी” झाली, आणि त्यात काकांचा जीव गेला. मिरजेचा ताम्रपट मात्र वेगळीच कहाणी सांगतो. त्यानुसार पुतण्या लहान होते तोवर मंगलेशांनी फक्त राज्याचे पालक म्हणून कारभार केला, आणि पुलकेशी मोठे झाल्यावर “शांतपणे गादी सोडली”. फ्लीट यांचा निष्कर्ष असा, की मंगलेशांचा मुलगा चालुक्यांच्या गादीवर कधी बसलेला दिसत नाही.
काका आणि पुतण्या
आभाळ निवळते
भांडारकरांच्या हिशेबाने पुलकेशी इ.स. ६११ मध्ये राजे झाले. मंगलेशांच्या मृत्यूनंतर, ज्या शत्रूंना काकांच्या पराक्रमाने दाबून ठेवले होते, ते चहूबाजूंनी उठले, आणि नव्या राजांवर चालून आले. अप्पायिक आणि गोविंद हे दोन राजपुत्र हत्तींच्या फौजा घेऊन “भैमरथीच्या उत्तरेकडचा प्रदेश” जिंकायला आले. ऐहोळेचा शिलालेख म्हणतो, त्यांच्यापैकी एकांना पुलकेशींच्या सैन्यापुढे “भीतीची चव कळली”; दुसऱ्यांना आपल्या सेवेचे फळ लगेच मिळाले. भांडारकरांच्या वाचनानुसार अप्पायिक पळून गेले; गोविंद शरण आले, आणि नव्या राजांचे मित्र झाले. ऐहोळेचे कवी त्या क्षणाचे चित्र वादळी आभाळ निवळवणाऱ्या सूर्याच्या रूपात रंगवतात. कीलहॉर्न यांच्या वाचनानुसार, उगवता सूर्य जसा रात्र पळवून लावतो, तसे काकांचे राज्य कोसळताच चहूबाजूंनी राज्याला घेरणाऱ्या शत्रूंना पुलकेशींनी पळवून लावले. कवी म्हणतात, तेव्हाच, आणि इतर कोणत्याही वेळी नव्हे, ती संकटे संपली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला ऐहोळेचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), श्लोक ९-१७ आणि टिपा; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे २१-२२; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ४९-५१; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४१. स्मिथ ही कहाणी मंगलेशांचा मुलगा आणि कीर्तिवर्मांचा मुलगा यांच्यातला गादीचा तंटा म्हणून सांगतात, आणि पुलकेशी ६०८ मध्ये गादीवर आल्याचे सांगतात; ‘एपिग्राफिया इंडिका’ खंड ३ (१८९४-९५) मधल्या फ्लीट यांच्या तक्त्यात मंगलेशांची कारकीर्द ६०८ मध्ये संपते. तो मुलगा म्हणजे रेवती बेटाचे राज्यपाल सत्याश्रय-इंद्रवर्मा असावेत, असा फ्लीट यांचा तर्क होता. भांडारकर अप्पायिकांच्या सैन्यात उत्तर समुद्रांकडचे घोडे सांगतात; कीलहॉर्न यांच्या भाषांतरात ते नाहीत.