भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
पहिल्या विक्रमादित्यांनी परत मिळवलेले राज्य
एक घोडा आणि एक तलवार
तलवार हेच त्यांचे एकमेव साहाय्य होते, असे चालुक्यांचे एक दानपत्र त्यांच्याविषयी सांगते. सगळ्या लोकांना जिंकायला ते निघाले, आणि “केवळ एका घोड्याच्या बळावर” त्यांनी त्यांना पुढे पिटाळले. तो घोडा चित्रकंठ जातीचा होता. ते होते पहिले विक्रमादित्य, चालुक्य राजे दुसरे पुलकेशी यांचे पुत्र; दानपत्रे त्यांना “लाडका पुत्र” म्हणतात. त्यांचे घराणे कोसळले होते. दानपत्रे सांगतात, कांचीच्या पल्लवांच्या प्रमुखांनी “त्या घराण्याची नामुष्की आणि विनाश” घडवला होता. रा. गो. भांडारकरांच्या हकीकतीनुसार दक्षिणेचे राजे बंड करून उठले होते: पल्लव, चोळ, पांड्य आणि केरळ यांनी, विक्रमादित्यांच्या वडिलांनी आपल्यावर “केवळ सैलसर ठेवलेले” जोखड झुगारून दिले होते. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांच्या हकीकतीनुसार इ.स. ६५५ मध्ये विक्रमादित्यांनी “आपल्या घराण्याचे ढासळलेले भाग्य पुन्हा उभे केले”. त्यांची आणि त्यांच्यानंतरच्या राजांची दानपत्रे त्यांना त्याच घोड्यावर बसून “युद्धाला निघालेले” दाखवतात. असे म्हटले जाते, की त्या घोड्याच्या पाठीवर बसून, हातात तलवार घेऊन, त्यांनी आपल्यावर चालून आलेल्या प्रत्येक शत्रूला पिटाळून लावले.
पहिल्या विक्रमादित्यांनी परत मिळवलेले राज्य
कांचीचे अधिपती नमतात
दानपत्रे त्यांचे विजय आपल्याच प्रतिमांत सांगतात. इंद्र देव आपल्या वज्राने पर्वत फोडतो, तसे त्यांनी पांड्य, चोळ, केरळ आणि कळभ्र राजांना फोडून काढले. त्यांनी पल्लवांच्या प्रमुखांना हरवले, आणि कांची घेतली. स्मिथ कांचीचा पाडाव इ.स. ६७४ मध्ये झाल्याचे मानतात. आणि कांचीच्या अधिपतींनी “इतर कोणापुढेही मान लववली नव्हती”. त्यांनीच आपल्या मुकुटाने विजेत्यांच्या पायांचे चुंबन घेतले. अशा रीतीने, दानपत्रे म्हणतात, विक्रमादित्यांनी “तीन राजांच्या संघाने खंडित केलेले आपल्या वडिलांचे राजवैभव” परत मिळवले. त्यांनी सारे राज्य एकाच सत्ताधीशाखाली आणले, आणि तो सत्ताधीश म्हणजे ते स्वतः. ही दानपत्रे संपादित करणारे जे. एफ. फ्लीट यांनी या तीन राजांचा अर्थ चोळ, पांड्य आणि केरळ राजे असा लावला; विक्रमादित्यांच्या मुलाच्या दानपत्रांत याच राजांची नावे येतात. राइस नावाच्या दुसऱ्या एका अभ्यासकांनी तेच शब्द अगदी वेगळ्या प्रकारे वाचले. त्यांच्या वाचनात विक्रमादित्यांनी आपल्या वडिलांनी जिंकलेले धन “तीन पिढ्यांपासून वारसाने आलेल्या धनासह” आपलेसे केले. भांडारकरांच्या शब्दांत, ते “तीन समुद्रांच्या दरम्यानच्या” देशाचे सार्वभौम राजे झाले.
पहिल्या विक्रमादित्यांनी परत मिळवलेले राज्य
अंगावर फक्त एक चिंधी
दुसरी बाजू ही कहाणी वेगळीच सांगते. परमेश्वरवर्मा नावाच्या एका राजांचे कूरम ताम्रपट विक्रमादित्यांशी झालेल्या एका लढाईचे वर्णन करतात. असंख्य माणसे, घोडे आणि हत्ती यांच्या धुळीने सूर्य चंद्रासारखा दिसू लागला. पिसाळलेल्या हत्तींनी एकमेकांच्या तोंडांत सुळे खुपसले; घोडेस्वारांनी एकमेकांच्या मस्तकांवर वार केले; माणसे तलवारीला तलवार, गदेला गदा, केसाला केस भिडवून लढली. दोन्ही सैन्यांनी हात, माना, नडग्या, मांड्यांची हाडे आणि दात गमावले; दोन्ही सैन्ये फुटली, पळवली गेली, आणि जमिनीवर लोळवली गेली. माजावर आलेल्या हत्तींच्या मदात रक्त मिसळले, आणि जमीन केशर फासल्यासारखी माखली. पडलेल्या हत्तींच्या रांगेवरून योद्धे चालत गेले; ती रांग जणू “रक्ताच्या पुरावरचा” पूल होती. मेलेल्या आणि अर्धमेल्यांमध्ये बलदंड हात अजूनही शस्त्रे उगारून होते; ओठ दातांखाली चावलेले, डोळे संतापाने लालबुंद. रक्त पिऊन धुंद झालेले कूष्मांड, राक्षस आणि पिशाच्च गात होते, आणि शेकडो शिरहीन धडे तालावर “भयानक रीतीने” नाचत होती. त्या लढाईत, ताम्रपट म्हणतात, परमेश्वरवर्मांनी एकट्याने “अनेक लक्षांचे सैन्य असलेल्या विक्रमादित्यांना, अंगावर फक्त एक चिंधी असताना, पळ काढायला लावले.” दोन्ही बाजूंनी विजयाचा दावा केला. स्मिथ यांच्या सारांशात हा संघर्ष “दीर्घकाळ चालला, आणि विजय कधी या बाजूला झुकला, तर कधी त्या बाजूला.”
पहिल्या विक्रमादित्यांनी परत मिळवलेले राज्य
मुलगा आणि नातू
विक्रमादित्यांनंतर राज्य त्यांचे पुत्र विनयादित्य यांच्याकडे, आणि मग नातू विजयादित्य यांच्याकडे गेले. नातवांचे एक दानपत्र दोघांविषयी सांगते. ते म्हणते, वडिलांच्या आज्ञेवरून विनयादित्यांनी कांचीच्या अधिपतींची सत्ता रोखली. कामेर, पारसिक, सिंहल आणि इतर बेटांच्या राज्यकर्त्यांना त्यांनी आपल्याला खंडणी द्यायला लावली. आणि, ते पुढे सांगते, त्यांनी “सगळ्या उत्तर दिशेच्या अधिपतींना” चिरडले होते. विजयादित्यांनी लहानपणीच शस्त्रविद्येचे सगळे ग्रंथ आत्मसात केले. आजोबांनी दक्षिणेत विजय मिळवला, तेव्हा त्यांनी तिथले शत्रू काटेरी झुडपांसारखे उपटून टाकले. उत्तरेत ते वडिलांच्या पुढे राहून लढले; शत्रूंच्या हत्तींच्या गंडस्थळांवर चालवून चालवून त्यांच्या तलवारीची धार झिजून गेली. वडिलांसाठी ते गंगा आणि यमुना यांची चिन्हे जिंकत होते, तेव्हा पळणारे शत्रू उलटून त्यांच्यावर तुटून पडले. “कसेबसे, नियतीच्या बळाने” त्यांना मोठ्या संकटात नेले गेले. तरीही, दानपत्र म्हणते, “इतर कोणाच्याही साहाय्यावर अवलंबून न राहता” त्यांनी आपल्या पराक्रमाने आपल्या देशातली अंदाधुंदी शमवली. ते म्हणते, “आपल्याच बाहूंच्या आधाराने” ते सुखरूप बाहेर पडले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फ्लीट यांनी संपादित केलेले नेरूर दानपत्र, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ९ (१८८०), पृष्ठे १२८-१२९; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१८८२), पृष्ठे २६-२७; राइस यांची टीप आणि फ्लीट यांचे उत्तर, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड १० (१८८१), पृष्ठे ३७-३८ आणि १३३-१३४; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), कूरम ताम्रपट, भाषांतराच्या ओळी १९ पासून पुढे; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’ (१८९५), पृष्ठ ५४; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’ (१९२४), पृष्ठ ४४३. फ्लीट या कारकिर्दीचा शेवट शके ६०२ किंवा ६०३ (इ.स. ६८०-८१) मध्ये झाल्याचे सांगतात. भांडारकर विक्रमादित्यांना पुलकेशींचे दुसरे पुत्र म्हणतात. दुसरे एक दानपत्र हा एक घोडा हर्षांना हरवणाऱ्या पुलकेशींना देते.