भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
बदामीचे चालुक्य: एका दृष्टिक्षेपात
वराहाच्या ध्वजाखाली
चालुक्य राजांचा प्रत्येक ताम्रपट एकाच पद्धतीने सुरू होतो. त्या ओळी सांगतात, सप्तमातृकांनी या घराण्याचे रक्षण केले, आणि कार्तिकेय देवाने त्याला भरभराटीला नेले. नारायण देवाकडून त्यांनी एक ध्वज मिळवला; त्यावर वराहाचे चिन्ह होते. “आणि त्या ध्वजाखाली लढून त्यांनी सर्व राजांना जिंकले.” हा वराह विष्णूच्या एका रूपातून आला होता. विष्णू हे या घराण्याचे स्वतःचे दैवत. त्यांच्या दानपत्रांच्या मुद्रांवर आणि त्यांच्या नाण्यांवर हाच वराह आहे. तरीही सुरुवातीच्या काळात चालुक्यांनी विष्णूच्या धर्माइतकाच जैन आणि शैव धर्मांनाही आश्रय दिला. पुढच्या पिढ्या तर जवळजवळ पूर्णपणे शिवभक्तीकडे वळल्या. ते वातापीहून, म्हणजे आजच्या बदामीहून, राज्य करत. व्हिन्सेंट स्मिथ यांच्या मते त्यांच्या उदयाबरोबर “दख्खनचा राजकीय इतिहास जवळपास तिथूनच सुरू होतो”.
बदामीचे चालुक्य: एका दृष्टिक्षेपात
दगडात आणि तांब्यात लिहिलेली कहाणी
चालुक्यांनी आपली कहाणी स्वतःच सांगितली, दगडात आणि तांब्यात कोरलेल्या लेखांतून. त्यांतले बहुतेक लेख दगडी शिळांवर, खांबांवर आणि मंदिरांवर आहेत. ते सगळ्या कन्नड प्रदेशात विखुरलेले आहेत. हेन्री कझिन्स यांच्या काळी शिलालेख किंवा स्मारकशिळा नाही असे गाव क्वचितच सापडे. त्यांतले बहुतेक दुर्लक्षित पडून होते. कुठे ते मोऱ्यांवर फरश्या म्हणून वापरले जात, तर कुठे गावची गुरे त्यांना अंग घासत. दानपत्रे तांब्याच्या जाड पत्र्यांवर कोरलेली असत. हे पत्रे तांब्याच्या जड कड्यांत ओवलेले असत. कड्यांची टोके धातूच्या मोठ्या गोळ्यांत बसवलेली असत, आणि त्या गोळ्यांवर दान देणाऱ्याची मुद्रा असे. ज्यांच्याकडे हे पत्रे असत, ते ते गुपचूप दडवून ठेवत; पुरलेले धन कुठे आहे, ते हे पत्रे सांगतात, असा त्यांचा समज होता. पुष्कळदा ते विहिरींच्या आणि तळ्यांच्या तळातूनही वर येत. कधी तरी संकटकाळी ते सुरक्षित राहावेत म्हणून तिथे टाकलेले असत. या लेखांत राजांच्या गुणांची भरभरून स्तुती आहे. “शेजाऱ्यांशी त्यांनी केलेल्या भयंकर युद्धांचीही” कहाणी आहे. पण देशाचा कारभार कसा चाले, व्यापार कसा होता, घरातले जीवन कसे होते, याविषयी ते फारसे काही सांगत नाहीत. तरीही हे लेख इतके आहेत, आणि त्यांच्या तारखा इतक्या काळजीपूर्वक दिलेल्या आहेत, की जे. एफ. फ्लीट यांच्या मते चालुक्यांपासून या प्रदेशाचा इतिहास पुष्कळच निश्चित होतो.
बदामीचे चालुक्य: एका दृष्टिक्षेपात
वातापीचे राजे
चालुक्य उत्तरेकडून आल्याचा दावा करत. स्मिथ यांच्या मते ते राजपुतान्यातून खाली आले. फ्लीट यांचे म्हणणे असे, की हे घराणे मुंबई इलाख्याचा उत्तर भाग सोडून दक्षिणेकडे निघाले, त्यापूर्वीच त्यांचे सर्वांत जुने दानपत्र कोरले गेले होते. दख्खनमध्ये पहिले पुलकेशी नावाच्या एका सरदारांनी वातापी आपल्या ताब्यात घेतले. स्मिथ यांच्या हिशेबाने हे सुमारे इ.स. ५५० मध्ये घडले. अश्वमेध करून त्यांनी राजांमध्ये पहिल्या स्थानाचा दावा केला. त्यांचे पुत्र कीर्तिवर्मा आणि मंगलेश यांनी राज्य पूर्वेला आणि पश्चिमेला वाढवले. मंगलेशांनंतर गादीवर दोघांनी हक्क सांगितला: त्यांचा स्वतःचा मुलगा, आणि त्यांचे पुतणे, म्हणजे कीर्तिवर्मांचे एक पुत्र. पुतणे जिंकले, आणि दुसरे पुलकेशी झाले. वीस वर्षांहून अधिक काळ त्यांनी प्रत्येक शेजाऱ्याशी युद्ध केले: उत्तरेला गुजरात आणि माळव्यापासून पूर्वेला कृष्णा आणि गोदावरी यांच्यामधल्या वेंगीपर्यंत. वेंगीत त्यांनी आपल्या भावाला राजप्रतिनिधी नेमले. काही वर्षांनी हे बंधू स्वतंत्र झाले, आणि त्यांनी आपला वेगळा वंश सुरू केला. तेच पूर्वेकडचे चालुक्य.
बदामीचे चालुक्य: एका दृष्टिक्षेपात
पडझड आणि पुन्हा उभारी
दक्षिणेला कांचीचे पल्लव होते. स्मिथ यांच्या हकीकतीनुसार, दुसरे पुलकेशी गादीवर आले त्या वर्षापासून पल्लवांशी चाललेले दीर्घ युद्ध बहुतेक पल्लवांच्या विरोधातच गेले होते. मग इ.स. ६४२ मध्ये युद्धाला नवे वळण लागले, आणि त्याने पुलकेशींवर “विनाश आणि मृत्यू” ओढवला. पल्लव राजे नरसिंहवर्मा यांनी त्यांची राजधानी जिंकली आणि लुटली, आणि “बहुधा त्यांना ठार केले”. पुलकेशींनी इतक्या कष्टाने उभी केलेली चालुक्यांची सत्ता तेरा वर्षे जणू ठप्प झाली. त्या काळात दक्षिण भारतावर पल्लवांचे वर्चस्व होते. पुलकेशींचे एक पुत्र, पहिले विक्रमादित्य, यांनी राज्य परत मिळवले, आणि उलट त्यांनीच कांची जिंकली. हे युद्ध पिढ्यान् पिढ्या चालले; कधी एका बाजूला विजय मिळे, तर कधी दुसऱ्या. पुढे एका राजांनी, दुसरे विक्रमादित्य यांनी, पुन्हा कांची घेतली. मग घराण्याचे लेख थांबतात. उत्तरेकडचे त्यांचे शेजारी, राष्ट्रकूट, त्यांच्यावर तुटून पडले. त्यांनी शेवटच्या राजांना, दुसरे कीर्तिवर्मा यांना, उलथून टाकले, आणि दख्खनचे राज्य आपल्या हाती घेतले. कझिन्स यांच्या मते हे घराणे आपल्या जुन्या मुलखाच्या अगदी दक्षिण कोपऱ्यात “खानदानी गरिबीत” जगत राहिले. त्यांच्याकडे उरलेली जमीन इतकी लहान होती, की तिची राष्ट्रकूटांना काहीच धास्ती वाटत नव्हती. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे १७-१८; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ४८; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे ४४०-४४३; आणि हेन्री कझिन्स, ‘द चालुक्यन आर्किटेक्चर ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१९२६), पृष्ठे १-४. स्मिथ यांची वर्षे अशी: दुसरे पुलकेशी गादीवर आले ते ६०८, राज्य पुन्हा उभे राहिले ते ६५५, आणि कांची घेतली ती ६७४ आणि सुमारे ७४०. फ्लीट यांनी पट्टदकलच्या स्तंभलेखाच्या संपादनात, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ३ (१८९४-९५), सुधारलेला तक्ता दिला आहे; त्यात दुसऱ्या पुलकेशींचा काळ ६०९ ते ६४२ आहे. स्मिथ राष्ट्रकूट सरदारांचे नाव दंतिदुर्ग देतात. फ्लीट सर्वांत जुन्या दानपत्राची तारीख शके ३९४ (इ.स. ४७२-७३) देतात. चालुक्यांनी आपली वंशपरंपरा कदंबांकडून उसनी घेतली, हे राइस यांचे मत ते फेटाळतात.