भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
दुसरे कीर्तिवर्मा आणि घराण्याचा अंत
अफाट सैन्य
कर्नाटकाचे सैन्य “अफाट” होते. कांचीचे अधिपती, केरळचे राजे, चोळ आणि पांड्य, आणि उत्तर भारताचे सार्वभौम अधिपती श्रीहर्ष यांचा पराभव करण्यात ते तरबेज होते. आणि तरीही, एक ताम्रपट म्हणतो, “मोजक्याच सेवकांसह” आलेल्या एका राजांनी त्या सैन्यावर “झटकन मात केली”. त्या राजांचे रथ आणि घोडे अजिंक्य होते. हा ताम्रपट विजेत्यांचा स्वतःचा आहे: राष्ट्रकूट राजे दंतिदुर्ग यांचा. तो सामानगड येथे सापडला, आणि जे. एफ. फ्लीट यांच्या हिशेबाने तो इ.स. ७५३-५४ चा आहे. ज्या सैन्याला हरवल्याचा दावा दंतिदुर्ग करतात, ते फ्लीट यांच्या वाचनानुसार उत्तर कर्नाटकावर राज्य करणाऱ्या चालुक्यांचे, आणि त्यांचे राजे दुसरे कीर्तिवर्मा यांचे. ताम्रपट विजेत्यांच्या लढायांचे चित्र रंगवतो. त्यांच्या शत्रूंचे हत्ती “भेदरून आणि शरमून” आपल्याला बांधलेले खांब उपटतात, आणि असे निघून जातात, की कुठे गेले ते कोणालाच कळत नाही. शत्रूंचे बुरुजबंद किल्ले कोसळतात, आणि त्यांच्याबरोबर त्यांची हृदयेही. मही आणि रेवा या महानद्यांचे उंच काठ त्यांच्या विजयी हत्तींनी फाडून टाकले, आणि लोक ते डोळे लावून पाहत राहतात.
दुसरे कीर्तिवर्मा आणि घराण्याचा अंत
राजपुत्र आणि पल्लव
राजे होण्यापूर्वी कीर्तिवर्मा वडिलांच्या बरोबरीने लढले. त्यांचे वडील दुसरे विक्रमादित्य कांचीच्या पल्लव राजांशी लढत होते, आणि त्या युद्धांत पुत्रांनी त्यांना साथ दिली. पुत्रांच्याच दानपत्रानुसार एकदा कीर्तिवर्मा वडिलांची परवानगी घेऊन खुद्द पल्लव राजांवर चालून गेले. कांचीचे अधिपती रणांगणात त्यांना तोंड देण्याइतके बलवान नव्हते; त्यांनी एका किल्ल्याचा आश्रय घेतला. त्यांची ताकद मोडली, आणि चालुक्य राजपुत्र मोठी लूट घेऊन घरी परतले. फ्लीट यांच्या हिशेबाने वडिलांनंतर कीर्तिवर्मा इ.स. ७४७-४८ मध्ये गादीवर आले. उत्तर कर्नाटकावर राज्य करणारे ते आपल्या घराण्यातले शेवटचे राजे; त्यांच्यानंतर दोनशे वर्षांहून थोडा अधिक काळ तिथे त्या घराण्याचे राज्य नव्हते. त्यांचा पाडाव करणारे दंतिदुर्ग. दंतिदुर्गांच्या स्वतःच्या आई चालुक्य घराण्यातल्या होत्या. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांच्या मते ते “प्राचीन, आणि बहुधा मूळच्या इथल्याच, राष्ट्रकूट कुळातला एक सरदार” होते; ते “लढत लढत आघाडीवर आले”.
दुसरे कीर्तिवर्मा आणि घराण्याचा अंत
वल्लभ नावाचे राजे
सामानगडचा ताम्रपट म्हणतो, दंतिदुर्गांनी “कोणत्याही प्रयासाशिवाय” विजय मिळवला, आणि ते राजाधिराज झाले. ज्यांना त्यांनी जिंकले, त्यांना ताम्रपट “वल्लभ” म्हणतो. हे चालुक्यांचे नाव होते. चालुक्य राजे नेहमीच पृथ्वीवल्लभ, म्हणजे “जगाचे लाडके”, हे बिरुद धारण करत; आणि वल्लभ हेही एकाहून अधिक वेळा चालुक्यांचे नाव किंवा बिरुद होते. वल्लभांना जिंकणे आणि कर्नाटकाच्या सैन्याचा पराभव करणे, या दोन्ही एकच गोष्ट, असे फ्लीट यांनी मानले. दोन्हींचा अर्थ दुसऱ्या कीर्तिवर्मांवरचा विजय; कारण दंतिदुर्गांची गाठ पडू शकेल असे कर्नाटकाचे ते एकमेव राज्यकर्ते होते. त्यांच्या मते, या विजयामुळेच दंतिदुर्गांनी पृथ्वीवल्लभ हे चालुक्यांचे बिरुद घेतले. रा. गो. भांडारकर हे थोडक्यात सांगतात: दंतिदुर्गांनी “वल्लभांना, म्हणजे शेवटचे चालुक्य राजे दुसरे कीर्तिवर्मा यांना, सहज” जिंकले.
दुसरे कीर्तिवर्मा आणि घराण्याचा अंत
दक्षिणेतले दानपत्र
फ्लीट यांना माहीत असलेला कीर्तिवर्मांच्या कारकिर्दीचा एकमेव लेख म्हणजे त्यांचे स्वतःचे दानपत्र. ते त्यांच्या कारकिर्दीच्या अकराव्या वर्षी, इ.स. ७५७-५८ मध्ये, भीमा नदीच्या उत्तर तीरावरच्या त्यांच्या विजयी छावणीतून दिलेले आहे. ते म्हैसूरहून मिळाले, आणि त्यात दिलेले गाव धारवाड जिल्ह्याच्या नैर्ऋत्येला हानगलजवळ आहे. त्यांच्या वडिलांचे शिलालेख मात्र पट्टदकल आणि ऐहोळे येथे आहेत. दानपत्रात पराभवाचा उल्लेखही नाही. पण त्याच्या तारखेपर्यंत कीर्तिवर्मांनी आपल्या राज्याचा बहुतेक भाग गमावला असला पाहिजे, असे भांडारकरांना वाटले. मिरजेचा ताम्रपट त्यांच्याविषयी म्हणतो, “त्यांच्यामुळे पृथ्वीवर चालुक्यांच्या राजवैभवाला खीळ बसली.” त्यांनी किती गमावले, याबद्दल इतिहासकारांचे एकमत नाही. फ्लीट यांच्या मते चालुक्यांना मुंबई इलाख्यातल्या कन्नड जिल्ह्यांतून हाकलले गेले; भांडारकरांच्या मते महाराष्ट्रातून. हेन्री कझिन्स यांच्या मते दंतिदुर्गांनी चालुक्यांचे राज्य घेतले, “किंवा निदान त्याचे सगळे उत्तरेकडचे जिल्हे”. फक्त स्मिथच दंतिदुर्गांनी “वातापी ताब्यात घेतल्याचे” सांगतात.
दुसरे कीर्तिवर्मा आणि घराण्याचा अंत
वराहाने पळ काढला
भांडारकरांच्या काळापर्यंत पाडावानंतरच्या काळातला चालुक्यांचा एकही ताम्रपट आढळला नव्हता. दंतिदुर्गांनंतर त्यांच्या आईचे किंवा वडिलांचे भाऊ, पहिले कृष्ण, गादीवर आले. कर्डा ताम्रपट सांगतो, दंतिदुर्ग निपुत्रिक वारले; बडोद्याचा ताम्रपट सांगतो, ते वाईट मार्गाला लागले, आणि कृष्णांनी त्यांना गादीवरून दूर केले. कृष्णांनी विजयांची मालिका पुढे चालू ठेवली. स्मिथ यांच्या शब्दांत, चालुक्यांच्या पूर्वीच्या प्रदेशांवर त्यांनी “राष्ट्रकूटांचे वर्चस्व पूर्णपणे प्रस्थापित केले”, आणि “चालुक्यांची मुख्य शाखा आता नष्ट झाली.” कृष्णांचे वर्णन “चालुक्यांचा वंश हाच अंधार, तो पळवून लावणारे” असे केले आहे; त्यांनी चालुक्यांकडून राज्यलक्ष्मी हिरावून घेतली. चालुक्यांचे कुलचिन्ह होते महावराह, म्हणजे मोठा वराह. असे सांगितले जाते, की कृष्णांनी त्या महावराहाचे हरीण केले; फ्लीट यांच्या वाचनानुसार, म्हणजे त्याला पळवून लावले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फ्लीट यांनी संपादित केलेला दंतिदुर्गांचा सामानगड ताम्रपट, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ११ (१८८२), पृष्ठे ११०-१११ आणि भाषांतर; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे २९-३३; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ५८ आणि ६२-६३; हेन्री कझिन्स, ‘द चालुक्यन आर्किटेक्चर ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१९२६), पृष्ठ ६२; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे ४४३-४४४. फ्लीट यांची इ.स.ची वर्षे शके ६६९ (राज्यारोहण), ६७५ (सामानगड) आणि ६७९ (कीर्तिवर्मांचे दानपत्र) यांची आहेत; भांडारकर राज्यारोहण ७४७ मध्ये ठेवतात, आणि महाराष्ट्र हातचा गेल्याचा काळ शके ६७५ पूर्वीचा मानतात. वेरूळच्या एका लेखावरून फ्लीट यांनी अनुमान काढले, की दंतिदुर्गांनीच प्रथम आपल्या शाखेची सत्ता प्रस्थापित केली; भांडारकर पुढे सांगतात, की चालुक्य घराण्याला काही लहान उपशाखा होत्या.