भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
नवसारीत आलेले ताजिक
नवसारीतले सैन्य
एक सैन्य दक्षिणेकडे कूच करत होते, असे एक ताम्रपट सांगतो. त्याने सिंध, कच्छेल्ल आणि सौराष्ट्र यांच्या राजांचा, आणि चावोटक, मौर्य, गुर्जर आणि इतर राजांचाही नाश केला होता. आता ते दक्षिणेच्या राजांना जिंकायला दक्षिणापथाकडे निघाले होते. आधी तो देश वश करावा, म्हणून ते नवसारीला आले होते. चिं. वि. वैद्य त्याचा हेतू त्याच ताम्रपटाच्या शब्दांत देतात. तो असा: “त्या मार्गे दख्खनवर हल्ला करणे, आणि दख्खनच्या सगळ्या राजांना जिंकणे.” नवसारीत, ताम्रपट सांगतो, पुलकेशी नावाच्या एका चालुक्य राजांनी त्या सैन्याचा पराभव केला. त्यांचा हा ताम्रपट इथे फक्त एका सारांशातून माहीत आहे: रा. गो. भांडारकरांनी दिलेला सारांश. ते तो इ.स. ७३९ चा मानतात. त्यांच्या सारांशात आक्रमक म्हणजे “ताजिकांचे सैन्य”.
नवसारीत आलेले ताजिक
गुजरातमधली शाखा
हे पुलकेशी कोण? नवसारी ही लाट, म्हणजे दक्षिण गुजरात, येथील चालुक्यांची राजधानी होती. हे चालुक्य घराण्याचीच एक शाखा. भांडारकरांच्या हकीकतीनुसार तिचा आरंभ जयसिंहवर्मा यांच्यापासून झाला; ते चालुक्य राजे दुसरे पुलकेशी यांचे पुत्र, आणि त्यांना दक्षिण गुजरातचे अधिपती केले होते. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ या शाखेचा उदय दुसऱ्या पुलकेशींचे पुत्र पहिले विक्रमादित्य यांच्या कारकिर्दीत ठेवतात. भांडारकरांना वाटले, की नवसारीचे पुलकेशी हे जयसिंहवर्मांचे धाकटे पुत्र होते. आणि ताजिक कोण? ताजिक हे नाव अरबांसाठी वापरले जाते; ज्योतिषाची एक शाखा प्रथम अरबांकडून घेतली गेली, तिलाही ताजिक म्हणतात. म्हणजे ताम्रपट अरबांच्या स्वारीविषयी बोलतो. अशा स्वाऱ्यांची नोंद इ.स. ७११ ते ७५० या काळात, मुहम्मद कासिम आणि त्याच्या वारसांच्या काळात आढळते. अरबांनी ७१२ मध्ये सिंध जिंकला, आणि मग “शेजारची राज्ये एकामागून एक जिंकण्याचा” प्रयत्न केला.
नवसारीत आलेले ताजिक
दुसऱ्या बाजूचे पुस्तक
सिंधच्या सरहद्दीवरच्या युद्धांची अरबांच्या बाजूची कहाणी बलाझुरीच्या ‘फुतूहुल बुल्दान’मध्ये आहे. त्यात ज्यांच्याविषयी सांगितले आहे, त्यांच्यापैकी एक जुनैद. त्याला त्या सरहद्दीवर नेमले होते, आणि खलिफा हिशामने त्याला तिथे कायम केले. जुनैद मिहरानच्या तीरावर आला. तिथले एक राज्यकर्ते जैशिया यांनी त्याला नदी ओलांडायला मनाई केली. जैशियांनी निरोप पाठवला: आपण मुसलमान झालो आहोत, पण जुनैदवर आपला “विश्वास नाही”. दोघांनी एकमेकांना हमी दिली. पुस्तकातल्या हकीकतीनुसार मग जैशियांनी शस्त्र उचलले; पण काही जण म्हणतात, जुनैदनेच त्यांच्यावर अन्याय केला. दोघे जहाजांतून लढले; जैशिया कैद झाले, आणि त्यांना ठार मारले गेले. त्यांचे भाऊ जुनैदच्या दगाबाजीची तक्रार करायला पळाले. जुनैद त्यांची समजूत काढत राहिला, दोघांनी हात मिळवेपर्यंत; आणि मग त्याने त्यांना ठार मारले. किरजच्या लोकांनी बंड केले. तेव्हा जुनैदने भिंती फोडणाऱ्या यंत्रांनी त्याची तटबंदी फोडली, आणि हल्ला करून ते नगर घेतले, “कत्तल करत, लूट करत, आणि कैदी पकडत”. त्याने आपले अधिकारी बरुसला, संपादक ज्याला भडोच मानतात, आणि इतर ठिकाणी पाठवले. त्याच्या फौजांनी उझैनवर हल्ले केले, आणि बहरीमदची उपनगरे जाळली. त्याने अल्-बैलमान आणि जुर्झ जिंकले. भेटायला येणाऱ्यांच्या नजराण्यांखेरीज त्याला त्याच्या निवासस्थानी चार कोटी मिळाले, आणि तेवढेच तो स्वतःही घेऊन गेला. “निमूटपणे मरण्यापेक्षा मिजाशीत मरणे बरे,” असे जुनैद म्हणत असे. त्याचा वारस तमीम “दुबळा आणि मूर्ख” होता. बलाझुरीच्या शब्दांत, “तमीमच्या काळात मुसलमानांनी भारताच्या अनेक भागांतून माघार घेतली, आणि आपली काही ठाणी सोडली, आणि आजपर्यंत ते पूर्वीइतके पुढे सरकलेले नाहीत.”
नवसारीत आलेले ताजिक
परतवता न येणाऱ्यांना परतवणारे
बलाझुरी नवसारीतल्या कोणत्याही लढाईचे नाव घेत नाही, कोणत्याही चालुक्य राजांचेही नाही. भांडारकरांच्या सारांशात ताम्रपट कोणत्याही अरब सेनापतीचे नाव घेत नाही. हे दोन्ही आधार एकमेकांचा उल्लेख करत नाहीत. इतिहासकार ताम्रपटाची बाजू सांगतात. वैद्य याला नवसारीजवळची “घनघोर लढाई” म्हणतात; तिच्यात चालुक्यांनी अरबांचा एक प्रयत्न हाणून पाडला. स्मिथ यांच्या मते गुजरातच्या शाखेने “अरबांना जोरदार विरोध केला”. ताम्रपट पुढे सन्मानांकडे वळतो. विजयानंतर चालुक्यांच्या मुख्य शाखेच्या तेव्हाच्या राजांनी पुलकेशींना बिरुदे दिली. ते राजे विजयादित्य किंवा दुसरे विक्रमादित्य असले पाहिजेत, असे भांडारकरांना वाटले. त्यांनी पुलकेशींना “दक्षिणापथाचा आधारस्तंभ” आणि “चालुक्य कुळाचे भूषण” म्हटले. “पृथ्वीचे प्रिय” म्हटले, आणि अवनिजनाश्रय, “जगातल्या लोकांचा आधार” म्हटले. आणि त्यांनी त्यांना अनिवर्तकनिवर्तयितृ म्हटले: “परतवता न येणाऱ्यांना परतवणारे”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ५५-५६, नवसारी ताम्रपटाचा त्यांनी दिलेला वृत्तांत; बलाझुरीचे ‘फुतूहुल बुल्दान’, इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड १ (१८६७), पृष्ठे १२५-१२६; चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडिव्हल हिंदू इंडिया’, खंड १ (१९२१), पृष्ठे २५२-२५३; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४३. ताम्रपटावर ४९० हे वर्ष आहे, पण तो संवताचे नाव देत नाही. गुप्त संवत धरला, तर या घराण्याच्या तारखा अशक्य ठरतात; म्हणून भांडारकर, पंडित भगवानलाल यांच्याबरोबर, ते त्रैकूटक संवत मानतात. वैद्य ताम्रपटात आलेल्या राज्यांचा काळ ७३८ ठेवतात.