भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
पट्टदकलमधील दोन बहिणींची मंदिरे
घरातला स्तंभ
मलप्रभा नदीच्या एका वळणावर, बदामीच्या पूर्वेला सुमारे आठ मैलांवर, पट्टदकल हे गाव आहे. जुन्या काळी त्याचे नाव होते पट्टद किसुवोलल. मातीच्या भिंतींच्या घरांच्या छपरांवरून तिथे अनेक जुन्या मंदिरांची शिखरे वर डोकावतात. सुरुवातीच्या चालुक्यांच्या काळात हे एक महत्त्वाचे धार्मिक केंद्र होते, याबद्दल हेन्री कझिन्स यांना “फारशी शंका” नव्हती. या मंदिरांमध्ये एक मोठा दगडी स्तंभ उभा आहे. जे. एफ. फ्लीट यांच्या काळी तो मंदिराच्या एका सेवकाच्या घरात सामावून गेला होता, आणि त्याचा माथा त्या घराच्या छपरातून वर आला होता. त्याला लक्ष्मी देवीचा खांब म्हणत, आणि देव म्हणून त्याची पूजा होत असे. त्यावरचा लेख संपादित करणारे फ्लीट म्हणतात, हे नाव “त्याचे खरे स्वरूप आणि उगम यांविषयीचे पूर्ण अज्ञान उघड करते”. कारण या स्तंभाची स्वतःची एक कहाणी आहे. त्याच्या वरच्या भागावर एक लेख कोरलेला आहे, आणि तोही दोन प्रतींमध्ये. तो भोवतालच्या तीन मोठ्या दगडी मंदिरांविषयी सांगतो. ती बांधली एका राजांनी, आणि बहिणी असलेल्या त्यांच्या दोन राणींनी.
पट्टदकलमधील दोन बहिणींची मंदिरे
एक राजे आणि दोन राणी
पहिले मंदिर राजांचे, असे स्तंभ सांगतो. चालुक्य राजे विजयादित्य यांनी विजयेश्वर देवाचे मोठे दगडी मंदिर बांधले. ते आजही उभे आहे; आता त्याला संगमेश्वर म्हणतात. त्याच्या दक्षिणेला दुसरे मंदिर उभे राहिले. विजयादित्यांचे पुत्र दुसरे विक्रमादित्य हे “कांची नगरीचे मर्दन करणारे” राजे होते; सगळे सरदार त्यांच्या पायांशी नमत. त्यांच्या पट्टराणी लोकमहादेवी हैहय वंशातल्या, म्हणजे कलचुरी होत्या. त्या “देवी उमेसारख्या, जणू सगळ्या मानवजातीच्या माता” होत्या. त्यांनी लोकेश्वर रूपातल्या शिवाचे मोठे दगडी मंदिर बांधले. त्याच्या उत्तरेला तिसरे मंदिर उभे राहिले. लोकमहादेवींच्या धाकट्या बहीण त्रैलोक्यमहादेवी याही विक्रमादित्यांच्या राणी होत्या. त्यांनी त्रैलोक्येश्वर रूपातल्या शिवाचे मोठे दगडी मंदिर बांधले. त्यांचे पुत्र दुसरे कीर्तिवर्मा वडिलांनंतर राजे झाले. म्हणजे एका राजांनी दोन बहिणींशी लग्न केले होते. आणि प्रत्येक बहिणीने शिवाचे मंदिर बांधले, दुसरीच्या मंदिराशेजारी, सासऱ्यांच्या मंदिराजवळ.
पट्टदकलमधील दोन बहिणींची मंदिरे
स्तंभ आणि ग्रहण
या तीन मंदिरांच्या मधोमध हा मोठा दगडी स्तंभ उभारला गेला, असे लेख सांगतो. त्यावर त्रिशूळाची, म्हणजे शिवाच्या शस्त्राची, मुद्रा आहे. तो एका शिल्पकाराने उभारला; त्याचे वडील आणि आजोबाही शिल्पकारच होते. गंगेच्या उत्तर तीरावरून आलेले आणि विजयेश्वराच्या मंदिरात राहणारे ज्ञानशिव यांच्यासाठी त्याने तो उभा केला. पुढे स्तंभावर दानांच्या नोंदी आहेत. त्यांपैकी एक दान श्रावण महिन्यात, अमावास्येला, खग्रास सूर्यग्रहणाच्या वेळी दिले गेले. ज्ञानशिवांनी सोन्याच्या तीस गद्याणकांना विकत घेतलेली शेते दिली. आईवडिलांच्या पुण्यासाठी आणि स्वतःच्या कल्याणासाठी त्यांनी ती दिली. त्या शेतांच्या उत्पन्नातून ज्ञानशिवांची प्रवचने, देवाची सेवा करणाऱ्यांचे अध्ययन, आणि देवाची पूजा चालायची होती. लेखात वर्ष दिलेले नाही. पण तो त्रैलोक्यमहादेवींचे पुत्र दुसरे कीर्तिवर्मा यांना तेव्हाचे राजे म्हणून नोंदतो; आणि ग्रहणाची तारीख काढता येते. फ्लीट यांनी ती काढली: इ.स. ७५४ मध्ये २६ जूनला खग्रास सूर्यग्रहण झाले होते, आणि ते “संपूर्ण भारतभर दिसले”.
पट्टदकलमधील दोन बहिणींची मंदिरे
राणींचे मंदिर
दुसरे मंदिर गावातले सर्वांत मोठे; आज त्याला विरूपाक्ष म्हणतात. त्याच्याच दगडांवरचे लेख त्याचे पहिले नाव लोकेश्वर असे देतात, आणि त्याला लोकमहादेवींचे मंदिर म्हणतात. कझिन्स यांच्या दृष्टीने ते “कन्नड जिल्ह्यांतल्या जुन्या द्राविड मंदिरांपैकी सर्वांत मोठे आणि सर्वांत महत्त्वाचे” होते. त्याच्या पूर्वेकडच्या प्रवेशद्वारावरचे दोन लेख त्याची कहाणी सांगतात. एक लेख म्हणतो, लोकमहादेवींच्या पतींनी कांची “तीन वेळा जिंकली”, त्याचा आनंद साजरा करायला हे मंदिर त्यांच्यासाठी बांधले गेले. हे लेख मंदिर बांधणाऱ्यांचे नावही देतात: सूत्रधार गुंड, “विक्रमादित्यांच्या राणींचे मंदिर बांधणारे सूत्रधार”. जगातल्या कुशल लोकांनी त्यांना त्रिभुवनाचार्य हे नाव दिले. दुसरा लेख तर त्यांच्यावर बिरुदांचा वर्षावच करतो. ते “सर्व सद्गुणांचे आश्रयस्थान” आहेत; त्यांनी बांधलेली घरे आणि प्रासाद हाच त्यांचा मुकुट. ते “दक्षिण देशातील सर्वश्रेष्ठ सूत्रधार” आहेत. पहिल्या लेखात एक शापही आहे. जो कोणी हा लेख नष्ट करील, तो एक हजार कपिला गायी आणि वाराणसीचे एक हजार ब्राह्मण मारणाऱ्यांच्या बरोबरीचा ठरो.
पट्टदकलमधील दोन बहिणींची मंदिरे
कांचीहून आलेले कारागीर
दक्षिणेकडच्या एका स्थपतीने चालुक्यांचे मंदिर का बांधावे? “दक्षिण देशातील” या शब्दांत कझिन्स यांना आपल्या एका तर्काला आधार सापडला. त्यांच्या मते राजांचे मंदिर आणि राणींचे मंदिर यांच्यात कदाचित पन्नास वर्षांचेच अंतर असेल. तरीही राणींच्या मंदिरात “शैलीतली प्रगती, आणि अधिक बारीक घडण आणि सफाई लक्षवेधी आहे”. विक्रमादित्यांनी कांची, “दक्षिणेची राजधानी”, जिंकली होती. तिथल्या जुन्या राजसिंहेश्वर मंदिराच्या आत एक लेख आहे. तो सांगतो, विक्रमादित्यांनी त्या मंदिराचे धन घेतले नाही; ते देवाला परत केले. त्यांचा तर्क असा: कांचीची मंदिरे पाहून राजे इतके भारावले, की तिथले काही उत्तम स्थपती ते आपल्याबरोबर घेऊन आले. म्हणून, त्यांच्या मते, विजयेश्वराचे जुने मंदिर स्थानिक कारागिरांनी बांधले. लोकेश्वर बांधले ते अधिक कुशल माणसांनी; दक्षिणेच्या राजधानीतल्या अधिक प्रगत शैलींची सवय असलेल्यांनी.
पट्टदकलमधील दोन बहिणींची मंदिरे
धाकट्या बहिणींचे मंदिर
त्रैलोक्यमहादेवींचे मंदिर कुठे आहे? स्तंभ ते त्यांच्या बहिणींच्या मंदिराच्या उत्तरेला सांगतो. फ्लीट यांना वाटले, ते मंदिर “आता अस्तित्वात नाही”. कझिन्स यांनी ते “फारशी शंका न ठेवता” मल्लिकार्जुनाचे मंदिर ठरवले. त्या मंदिराचे प्रांगण विरूपाक्षाच्या प्रांगणाला वायव्य कोपऱ्यात भिडते. मल्लिकार्जुनाचे अनेक भाग अपूर्णच राहिले आहेत. कझिन्स यांचा अंदाज असा: थोरल्या राणींचे मंदिर आधी बांधले गेले, आणि विक्रमादित्यांच्या मृत्यूने या मंदिराचा पैसा थांबला. त्याच्या मंडपाच्या उत्तर बाजूला एका अर्धस्तंभावर एक जोडी पूर्ण उठावात कोरलेली आहे: एक पुरुष आणि एक स्त्री. पुरुषाचे केस वेणीसारखे गुंफून गुंडाळले आहेत, आणि वर नेऊन काळजीपूर्वक घडवलेल्या कुरळ्या बटांच्या मोठ्या गुच्छात बांधले आहेत. त्याच्या दंडांवर आणि मनगटांवर साधी वेटोळी कडी आहेत. त्याचा डावा हात तिच्याभोवती आहे, आणि तिचा उजवा हात “मोठ्या प्रेमाने त्याच्या गळ्याला विळखा घालतो”. तिच्या अंगावर रत्नजडित हार, कंकणे आणि कमरपट्टा आहे. दोघांचाही कमरेखालचा भाग तुटून गेला आहे. कझिन्स यांना वाटले, या राजांच्या आणि या राणींच्या प्रतिमा असाव्यात, हे शक्य आहे.
पट्टदकलमधील दोन बहिणींची मंदिरे
वेरूळची प्रत
त्यांना यात “एक विलक्षण पुढचा अध्याय” दिसला. विक्रमादित्यांच्या पुत्रांच्या कारकिर्दीत, राणींचे मंदिर बांधून कदाचित काही वर्षेच झाली असतील, तेव्हा दख्खनचे राष्ट्रकूट दंतिदुर्गांच्या नेतृत्वाखाली चालुक्यांवर तुटून पडले. काही काळ चालुक्यांची जागा घेणारे घराणे हेच. त्यांनी चालुक्यांचे राज्य घेतले, किंवा निदान त्याचे सगळे उत्तरेकडचे जिल्हे. वेरूळच्या दशावतार लेण्यावरचा एक शिलालेख दाखवतो, की त्याच सुमारास दंतिदुर्ग तिथे लेणी खोदवत होते. त्या लेण्याच्या थोडे उत्तरेला एकाच खडकातले भव्य कैलास मंदिर आहे. त्यांच्या दृष्टीने कैलास मंदिर रचनेत आणि बारकाव्यांत लोकेश्वराशी विलक्षण मिळतेजुळते आहे. फरक एवढाच, की एक भरीव खडकात कोरलेले, तर दुसरे सपाट जमिनीवर बांधलेले. कैलास ज्या सिंह-हत्तींच्या भव्य जोत्यावर उभे आहे, ते लहान प्रमाणात लोकेश्वराच्या मुखमंडपाच्या जोत्यात दिसते. दोन्ही मंदिरांची तोंडे वेगवेगळ्या दिशांना आहेत, तरी दोन्हींच्या दक्षिण बाजूला रामायणातले प्रसंग आहेत. “कैलास ही लोकेश्वराची प्रत आहे”, असा त्यांचा निष्कर्ष होता; आणि “दोन्हींवर काही तेच कारागीर काम करत होते, हेही शक्य” आहे, असे त्यांना वाटले.
पट्टदकलमधील दोन बहिणींची मंदिरे
सिंह कुठे गेले?
एक गोष्ट मात्र पट्टदकलला नव्हती. कैलासावर सिंह सर्वत्र पुन्हा पुन्हा दिसतात, कांचीच्या जुन्या मंदिरांसारखेच; तिथे ते प्रत्येक कोपऱ्यावर टेकू आणि आधार म्हणून उभे आहेत. पट्टदकलला ते फक्त नक्षीच्या पट्ट्यांत अगदी लहान आकृत्या म्हणून दिसतात. सिंह हे पल्लवांचे चिन्ह होते, आणि पल्लव हे चालुक्यांचे “स्वाभाविक शत्रू” होते. म्हणून पट्टदकलला सिंह का नाही, हे कझिन्स यांना “सहज समजू” शकत होते. राष्ट्रकूटांसाठी काम करताना दक्षिणेच्या कारागिरांना अशी कोणती हरकत आली नसावी. म्हणून जो सिंह पट्टदकलला दाबून ठेवावा लागला, तो “नव्या जोमाने संपूर्ण कैलासावर उसळून आला”. कैलासावर शेकडो छोटे सिंह पुढे झुकलेल्या छज्ज्यांचे कोपरे तोलून धरतात. पट्टदकलला, राणींच्या मंदिरात, तेच काम माणसांच्या छोट्या मूर्ती करतात. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फ्लीट यांनी संपादित केलेला पट्टदकलचा स्तंभलेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ३ (१८९४-९५), पृष्ठे १-३ आणि भाषांतर; त्यांचे पट्टदकलचे शिलालेख, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड १० (१८८१), पृष्ठे १६३-१६५; हेन्री कझिन्स, ‘द चालुक्यन आर्किटेक्चर ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१९२६), पृष्ठे ५९-६३ आणि ६६-६७; आणि रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ५८. कझिन्स पट्टदकल बदामीच्या पूर्वेला दहा मैलांपेक्षा जास्त दूर नाही असे सांगतात, आणि दुसऱ्या विक्रमादित्यांचा मृत्यू ७४६ किंवा ७४७ मध्ये ठेवतात; भांडारकर त्यांना चौदा वर्षांची कारकीर्द देतात. कझिन्स असेही सांगतात, की राजांनी कांचीच्या मंदिरातल्या मूर्ती सोन्याने मढवल्या.