भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
दुसरे पुलकेशी आणि उत्तरेचे अधिपती
भयाने वितळलेला हर्ष
हर्षांचे पाय रत्नांच्या प्रकाशाने झळाळत. ती रत्ने त्यांची सेवा करणाऱ्या अनेक राजांच्या मुकुटांतली होती. असे ऐहोळे येथे दगडात कोरलेले काव्य सांगते; ते चालुक्य राजे दुसरे पुलकेशी यांच्या स्तुतीचे काव्य आहे. आणि पुलकेशींमुळे, काव्य पुढे म्हणते, हर्षांचा “हर्ष भयाने वितळून गेला”; त्यांच्या श्रेष्ठ हत्तींच्या रांगा युद्धात पडल्या होत्या. कवी इथे हर्षांच्या नावावर कोटी करतात: आनंदासाठी त्यांनी वापरलेला शब्द आहे ‘हर्ष’. हर्ष कनौजचे राजे होते, आणि कालांतराने ते उत्तरेचे सार्वभौम सम्राट झाले. शिलालेख त्यांना “सगळ्या उत्तर दिशेचे युद्धप्रिय अधिपती” म्हणतात. चालुक्यांचे राजे पुलकेशी यांनी अनेक प्रदेश जिंकले. जे. एफ. फ्लीट यांच्या मते त्यांतला सर्वांत मोठा विजय म्हणजे हर्षांवरचा विजय.
दुसरे पुलकेशी आणि उत्तरेचे अधिपती
पाचही भारतांचे सैन्य
हर्षांनी आपली सत्ता नर्मदेच्या दक्षिणेला नेण्याचा प्रयत्न केला. पण पुलकेशींनी त्यांना विरोध केला, त्यांचे पुष्कळ हत्ती मारले, आणि त्यांच्या सैन्याचा पराभव केला. चीनचे यात्रेकरू ह्युएनत्संग एका राजांविषयी लिहितात. आपल्याकडच्या माणसांच्या आणि हत्तींच्या बळावर हे राजे शेजाऱ्यांना तुच्छ लेखतात. “ते क्षत्रिय वर्णाचे आहेत, आणि त्यांचे नाव पुलकेशी.” त्यांची प्रजा त्यांची आज्ञा पूर्णपणे पाळते. हे यात्रेकरू हर्षांना शीलादित्य या त्यांच्या दुसऱ्या एका नावाने संबोधतात. त्यांच्या शब्दांत, हर्षांनी पूर्वेपासून पश्चिमेपर्यंतची राष्ट्रे जिंकली आहेत. आपली शस्त्रे त्यांनी दूरदूरच्या प्रदेशांत नेली आहेत, “पण फक्त याच देशाचे लोक त्यांना शरण आलेले नाहीत.” त्यांनी पाचही भारतांतून सैन्य गोळा केले आहे, आणि प्रत्येक देशातले उत्तम सेनापती बोलावले आहेत. या लोकांना शासन करायला आणि नमवायला ते स्वतः सैन्याच्या आघाडीवर गेले आहेत, “पण त्यांच्या सैन्याला ते अजून जिंकू शकलेले नाहीत.” ह्वुई ली यांनी लिहिलेले ह्युएनत्संग यांचे चरित्र सांगते, हर्ष किती अभिमानाने चालून गेले. त्यांनी आपल्या कौशल्याची आणि आपल्या सेनापतींच्या अखंड यशाची बढाई मारली. आत्मविश्वासाने भरलेले हर्ष आपल्या सैन्याच्या आघाडीवर या राजांशी लढायला निघाले, “पण ते त्यांच्यावर मात करू शकले नाहीत, त्यांना नमवू शकले नाहीत.”
दुसरे पुलकेशी आणि उत्तरेचे अधिपती
विंध्याहून मोठे हत्ती
ऐहोळेचे कवी तर राजांचे हत्ती कुठे गेले नाहीत, याचीही बढाई मारतात. पुलकेशी आपल्या विशाल सैन्यांसह पृथ्वीवर राज्य करत होते. तेव्हा “रेवेच्या अनेक वाळूच्या बेटांनी” उजळलेला विंध्याचा प्रदेश त्यांच्या तेजाने आणखीच झळाळला. तरीही त्यांच्या हत्तींना त्या प्रदेशापासून दूर राहावे लागले. कारण ते आपल्या आकाराने जणू पर्वतांशीच स्पर्धा करत होते. या शिलालेखाचे संपादक कीलहॉर्न ही बढाई उलगडून सांगतात. अगस्त्य ऋषींची आज्ञा होती: ते दक्षिणेत आहेत तोवर विंध्याने आणखी उंच वाढायचे नाही. म्हणून राजांचे हत्ती तिथे नसणे हेच त्यांच्या सामर्थ्याचे आणखी एक लक्षण ठरते. रा. गो. भांडारकर हेच साध्या शब्दांत सांगतात: सीमेच्या रक्षणासाठी पुलकेशींनी नर्मदेच्या काठी भक्कम सैन्य ठेवलेले दिसते. दुसऱ्या पुलकेशींची संपूर्ण कहाणी ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ या पुस्तकात, ‘अजिंक्य राजा’ या कथेत सांगितली आहे.
दुसरे पुलकेशी आणि उत्तरेचे अधिपती
परमेश्वर
व्हिन्सेंट स्मिथ यांच्या मते हर्षांना सगळ्या भारतावर राज्य करायची आकांक्षा होती. पण पुलकेशींच्या दक्षतेमुळे आणि युद्धकौशल्यामुळे त्यांचा हा बेत फसला. दक्षिणेच्या आणि उत्तरेच्या साम्राज्यांमधली सीमा म्हणून नर्मदा टिकून राहिली. या विजयानंतर पुलकेशींनी परमेश्वर, म्हणजे “सर्वश्रेष्ठ स्वामी”, ही पदवी घेतली. ती त्यांच्या वंशजांकडे चालत आली. भांडारकरांनी ताम्रपट जसे वाचले त्यानुसार, त्यांच्या सगळ्या पराक्रमांपैकी हाच पराक्रम घराण्याचे पुढचे राजे सर्वांत महत्त्वाचा मानत: त्यांचे ताम्रपट पुलकेशींचे वर्णन करतात, तेव्हा फक्त याच पराक्रमाचे नाव घेतात. असा एक ताम्रपट याच वंशातल्या पुढच्या एका राजांनी, विजयादित्य यांनी, दिला. पुलकेशींसाठी तो कितीतरी पदव्या वापरतो, पण त्यांची आठवण ठेवतो ती एकाच पराक्रमासाठी. ते राजे होते “सगळ्या उत्तर दिशेचे युद्धप्रिय अधिपती श्री-हर्षवर्धन यांचा पराभव करून ‘सर्वश्रेष्ठ स्वामी’ ही पदवी मिळवणारे”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कीलहॉर्न यांनी संपादित केलेला ऐहोळेचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ६ (१९००-०१), श्लोक २३-२४ आणि टिपा; ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-की’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड २ (१८८४), पृष्ठे २५६-२५७; ह्वुई ली, ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), पृष्ठ १४७; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठ २४; फ्लीट यांनी संपादित केलेले विजयादित्यांचे नेरूर दानपत्र, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ९ (१८८०); रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठ ५१; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४२. फ्लीट हर्षांची इतर नावे हर्षवर्धन आणि शीलादित्य अशी देतात.