भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · बदामीचे चालुक्य
एका मंदिरात दोन राज्ये
देवाचे धन
चालुक्य राजे विक्रमादित्य यांनी पल्लवांची राजधानी कांची जिंकली होती. त्या नगरीत पल्लवांचे भव्य दगडी मंदिर उभे होते: राजसिंहेश्वर, म्हणजेच कैलासनाथ मंदिर. विजयी राजांनी त्याच्या धनाची पाहणी केली. मग त्यांनी ते धन “पुन्हा देवाला दिले”. असे त्या मंदिरातल्या एका खांबावर त्यांनी कोरवलेला एक छोटा लेख सांगतो. हा लेख संपादित करणारे ई. हुल्श यांनी त्याचा अर्थ असा लावला: मंदिराचे धन त्यांनी स्वतःसाठी घेतले नाही; ते देवाला परत केले. पल्लव हे चालुक्यांचे जुने वैरी. राजांच्या मुलाचे एक दानपत्र पल्लवांना विक्रमादित्यांचा “स्वाभाविक शत्रू” म्हणते. त्याच पल्लवांनी चालुक्य वंशातल्या आधीच्या राजांचे तेज हिरावून घेतले होते, असे ते सांगते. या लेखावर तारीख नाही. हे राजे दुसरे विक्रमादित्य असावेत, असे हुल्श यांनी “दाट शक्यतेने” मानले. कारण त्यांच्या मुलाचे दानपत्र सांगते, कांची घेतल्यानंतर या राजांनी त्याच मंदिराला दाने दिली.
एका मंदिरात दोन राज्ये
युद्ध
मुलाचे, म्हणजे दुसरे कीर्तिवर्मा यांचे, तेच दानपत्र युद्धाची कहाणी सांगते. त्यानुसार अभिषेक होताच विक्रमादित्यांनी पल्लवांना मुळापासून उपटून टाकायचा निश्चय केला. ते मोठ्या वेगाने तुंडक प्रदेशात पोहोचले. तिथे पल्लव राजे नंदिपोतवर्मा त्यांना सामोरे आले. विक्रमादित्यांनी लढाईच्या आघाडीवर राहून त्यांच्यावर हल्ला केला, आणि त्यांना पळवून लावले. जे. एफ. फ्लीट यांच्या वाचनात मात्र हेच दानपत्र सांगते, की विक्रमादित्यांनी त्यांना ठार केले. विजयी राजांनी “कर्कश” आणि “सागरघोष” नावाची वाद्ये, ध्वज, आणि अनेक नामांकित हत्ती ताब्यात घेतले. त्यांनी “आपल्या किरणांच्या प्रकाशाने अंधार पळवणारा माणकांचा ढीग” घेतला. मग, दानपत्र म्हणते, ते कांचीत शिरले, “तिचा विध्वंस न करता”.
एका मंदिरात दोन राज्ये
देवासाठी सोने
दानपत्र पुढे सांगते: त्यांनी द्विज, दुःखी आणि निराधार यांना एकामागून एक दाने देऊन आनंदित केले. आणि राजसिंहेश्वराच्या दगडी मंदिराला आणि इतर मंदिरांना “सोन्याच्या राशी” देऊन मोठे पुण्य मिळवले. म्हणजे लेख सांगतो, त्यांनी धन परत दिले; दानपत्र सांगते, त्यांनी सोन्याच्या राशी दिल्या. रा. गो. भांडारकर यांच्या मते राजांनी मंदिरांना सोने परत केले. ते सोने “पूर्वीच्या कोणत्या तरी राजाने नेले होते, असे दिसते”. त्यानंतर, दानपत्र म्हणते, त्यांचा प्रताप कुठेही न अडता पुढे गेला. त्याने पांड्य, चोळ, केरळ, कळभ्र आणि इतर राजांना “जाळले”. आणि त्यांनी दक्षिण समुद्रावर विजयस्तंभ उभारला. तो जणू त्यांच्या कीर्तीचाच बनलेला होता, “शरदातल्या तेजस्वी चंद्रासारखा शुभ्र”.
एका मंदिरात दोन राज्ये
बांधणाऱ्यांचे श्लोक
मंदिराचा स्वतःचाही आवाज आहे. त्याच्या मुख्य गाभाऱ्याभोवती, बाहेरून, ग्रॅनाइटच्या शिळांवर बारा संस्कृत श्लोक कोरलेले आहेत. ते मंदिर बांधणाऱ्या पल्लव राजांविषयी, राजसिंहांविषयी, सांगतात. त्यांनी मंदिराला आपलेच नाव दिले. श्लोक म्हणतात, या राजांनी पराक्रम आणि राजनीती यांच्या बळावर सारे जग जिंकले होते; बंडखोरांना मारले होते, आणि राजांना नमवले होते. ते जग भोगत असताना त्यांनी शिवाचे हे विशाल आणि अद्भुत घर उभारले. हे दगडी मंदिर “आपल्या शिखराने ढगांना स्पर्श करते”, आणि “कैलासाचे सौंदर्य हिरावून घेते”. धाडसी शत्रूंच्या हत्तींच्या झुंडींपुढे त्याचे निर्माते राजांमधले सिंह होते, साक्षात राजसिंह. शेवटचा श्लोक एक प्रार्थना आहे: “राजसिंह ... दीर्घकाळ पृथ्वीचे रक्षण करोत!” आणि या पल्लव राजांच्या मंदिरात, त्याच्या मंडपातल्या एका खांबावर, चालुक्य विजेत्यांनी कन्नडमध्ये आपल्या मोजक्या ओळी कोरवल्या.
एका मंदिरात दोन राज्ये
तीन वेळा जिंकलेली कांची
पट्टदकल येथे विक्रमादित्यांच्या राणींनी लोकेश्वर रूपातल्या शिवाचे मंदिर बांधले. तेच आजचे विरूपाक्ष मंदिर, तिथले सर्वांत मोठे. त्या मंदिरातले शिलालेख सांगतात, की आपल्या पतींनी कांची “तीन वेळा जिंकली”, त्याच्या स्मरणार्थ राणींनी ते बांधले. त्याच्या पूर्वेकडच्या प्रवेशद्वारावरचा एक शिलालेख त्याच्या बांधणाऱ्यांना “दक्षिण देशातील सर्वश्रेष्ठ सूत्रधार” म्हणतो. हेन्री कझिन्स यांचा तर्क असा: कांचीची मंदिरे पाहून राजे इतके भारावले, की तिथले काही उत्तम स्थपती ते आपल्याबरोबर घेऊन आले. आणि कांचीत, विजेत्या राजांच्या त्या मोजक्या ओळींत एक शाप आहे. जो कोणी ही अक्षरे आणि राजांचे हे दान नष्ट करील, तो त्या नगरीच्या “सभेतील माणसांना मारणाऱ्यांच्या लोकात जाईल”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: हुल्श यांनी संपादित केलेला विक्रमादित्यांचा कांचीचा शिलालेख, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड ३ (१८९४-९५), पृष्ठ ३५९; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०): कैलासनाथ मंदिरातले श्लोक आणि वोक्कलेरी दानपत्र; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’ (१८९५), पृष्ठे ५७-५८; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१८८२), पृष्ठ २९, आणि त्यांचे पट्टदकलचे शिलालेख, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड १० (१८८१), पृष्ठे १६३-१६५; आणि हेन्री कझिन्स, ‘द चालुक्यन आर्किटेक्चर ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१९२६), पृष्ठ ६१. कझिन्स म्हणतात, विक्रमादित्यांनी मंदिरातल्या मूर्ती “सोन्याने मढवल्या”, असे दानपत्र सांगते; हुल्श यांच्या दानपत्राच्या भाषांतरात असे शब्द नाहीत. हुल्श यांना हा लेख ज्या खांबावर सापडला, तो नंतर बांधलेल्या एका भिंतीने जवळजवळ झाकला गेला आहे. भांडारकर दुसऱ्या विक्रमादित्यांची कारकीर्द इ.स. ७३३ पासून मानतात. “सभा” या शब्दापुढे हुल्श प्रश्नचिन्ह घालतात. दानपत्र मंदिर बांधणाऱ्यांचे नाव नरसिंहपोतवर्मा असे देते.