भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
भाऊ दुसरे सोमेश्वर यांच्याविरुद्ध विक्रमादित्य
शिवाच्या कृपेचा पुत्र
राजे आणि राणी शिवाच्या एका देवळात उघड्या जमिनीवर झोपत. राजे देवाच्या पूजेसाठी स्वतःच्या हातांनी फुले वेचत. राणी देवळाची जमीन झाडत, आणि शेणाने सारवत. राज्याचा भार त्यांनी मंत्र्यांवर सोपवला होता, कारण त्यांना पुत्र नव्हता. हे राजे म्हणजे चालुक्य राजे आहवमल्ल, पहिले सोमेश्वर. कवी बिल्हण यांच्या वर्णनात, एका सकाळी प्रार्थना करत असताना राजांना आकाशवाणी ऐकू आली. त्यांच्या श्रद्धेवर प्रसन्न होऊन शिव त्यांना तीन पुत्र देणार होता. त्यांपैकी दुसरा पुत्र पराक्रमात आणि सद्गुणांत प्राचीन काळच्या सर्व राजपुत्रांना मागे टाकणार होता. आकाशवाणी म्हणाली, दोन पुत्र तुझ्या स्वतःच्या कर्मांच्या पुण्याने होतील; पण दुसरा केवळ शिवाच्या कृपेने येईल. बिल्हणांनी हे आपल्या काव्यात सांगितले आहे. ते काव्य त्यांनी त्याच दुसऱ्या पुत्राच्या, विक्रमादित्यांच्या, जीवनावर लिहिले. ते संपादित करणारे जी. ब्यूलर यांनी एक इशारा दिला. त्यांच्या मते पुत्रासाठी राजाने तप करणे यात अविश्वसनीय असे काहीच नव्हते. पण काव्यात त्यांना एक “उघड हेतू” दिसला. विक्रमादित्य देवांचे खास लाडके आहेत, आणि म्हणून “थोरल्या भावांना गादीवरून हुसकावून लावण्याचा” त्यांना हक्क आहे, हे काव्य दाखवू पाहते.
भाऊ दुसरे सोमेश्वर यांच्याविरुद्ध विक्रमादित्य
नाकारलेले युवराजपद
पहिल्या पुत्राचे नाव सोमेश्वर ठेवले. दुसरा पुत्र पोटात असताना राणींना विलक्षण डोहाळे लागले. दिशांचे रक्षण करणाऱ्या दिग्गजांवर पाय ठेवावेत, असे त्यांना वाटे. तलवारींकडे त्या अशा नजरेने पाहत, जणू त्यांना “त्यांच्या पोलादाचे पाणी” प्यायचे असावे. दुसरे पुत्र अतिशय शुभ मुहूर्तावर जन्मले; आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला, आणि इंद्राचा नगारा वाजला. वडिलांनी त्यांचे नाव विक्रमादित्य ठेवले. लहानपणी ते राजहंसांचा पाठलाग करत, आणि पिंजऱ्यातल्या सिंहाच्या छाव्यांना खिजवत; पुढे ते लिपी आणि धनुर्विद्या शिकले. त्यांच्यानंतर जयसिंह हे तिसरे पुत्र जन्मले. काव्य पुढे सांगते, विक्रमादित्य मोठे झाल्यावर आहवमल्लांना त्यांना युवराज करायचे होते, म्हणजे आपले वारस म्हणून नेमायचे होते. राजपुत्रांनी आदराने पण ठामपणे नकार दिला: ते पद हक्काने थोरल्या भावांचे आहे. शिवाचा शब्द आणि ग्रहतारे तुलाच गादीसाठी निवडतात, असे वडिलांनी सांगितले, तरीही ते बधले नाहीत. म्हणून सोमेश्वरांना युवराज केले. पण राजा आणि युवराज या दोघांचेही काम विक्रमादित्यच वाहत, “जसा आदिकूर्म शेषनागाला आणि पृथ्वीला वाहतो.” ब्यूलर यांना हा भागही विक्रमादित्यांना धुवून स्वच्छ दाखवण्यासाठी आणि त्यांच्या शत्रूंना काळे फासण्यासाठी “रंगरंगोटी केलेला” दिसला.
भाऊ दुसरे सोमेश्वर यांच्याविरुद्ध विक्रमादित्य
धाकट्या भावांच्या लढाया
काव्यात, वडिलांची परवानगी घेऊन विक्रमादित्य एकामागून एक मोहिमांवर निघाले. त्यांनी चोळांना पुन्हा पुन्हा हरवले, आणि त्यांचे नगर कांची लुटले. आश्रयाला आलेल्या एका राजांना त्यांनी त्यांचे राज्य परत मिळवून दिले. उत्तरेकडे त्यांनी इतक्या दूरवर स्वारी नेली, की ब्यूलरना तो दावा “फार विचित्र” वाटला. त्यांच्या मते काव्य हे सगळे इतक्या भावविभोर रीतीने सांगते, की या लढायांचा क्रम ठरवता येत नाही. जे. एफ. फ्लीट यांना याच वर्षांत राजपुत्रांच्या सत्तेचे मूळ दिसले. वडिलांनी त्यांना बनवासीचे राजप्रतिनिधी नेमले होते, आणि त्यांच्या मोहिमांमुळे त्यांना लोकांचे प्रेम मिळाले. राजपुत्र वेंगीहून परत येत होते, तेव्हा त्यांना वडिलांच्या मृत्यूची बातमी मिळाली. थोरले पुत्र सोमेश्वर युवराज होते; ते स्वाभाविकच राजे झाले, आणि त्यांनी भुवनैकमल्ल ही पदवी घेतली.
भाऊ दुसरे सोमेश्वर यांच्याविरुद्ध विक्रमादित्य
कल्याणमधले दोन भाऊ
बिल्हणांच्या वर्णनात, भावांचे सांत्वन करायला विक्रमादित्य कल्याणला गेले. सोमेश्वर त्यांना सामोरे आले, आणि त्यांनी प्रेमाने त्यांचे स्वागत केले. काही काळ दोघे भाऊ स्नेहाने राहिले. धाकटे भाऊ थोरल्यांना घराण्याचे प्रमुख आणि आपले राजे म्हणून मान देत, आणि आपल्या लढायांतली सगळी लूट त्यांनी त्यांना दिली. पण सोमेश्वर वाईट मार्गाला लागले. गर्वाने त्यांची बुद्धी झाकोळली; ते संशयी, क्रूर आणि लोभी झाले, आणि सगळे सज्जन त्यांच्यापासून दूर गेले. त्यांनी भावांचे वाईट करण्याचाही प्रयत्न केला. रा. गो. भांडारकर त्यांना प्रजेवर जुलूम करणारे दुबळे आणि जुलमी राजे म्हणतात. फ्लीट यांना त्यांच्या लेखांत इतिहास जवळजवळ काहीच सापडला नाही. त्यांच्या मते जुलमामुळे किंवा दुर्लक्षामुळे त्यांनी प्रजेचे प्रेम गमावले. काव्यात, राजांना वाईटापासून आपण रोखू शकत नाही, हे विक्रमादित्यांनी पाहिले. आपल्या प्राणांची आणि नावलौकिकाची त्यांना भीती वाटली. म्हणून ते आपल्या सगळ्या अनुयायांसह कल्याण सोडून निघाले. सर्वांत धाकटे भाऊ जयसिंह यांनाही त्यांनी बरोबर घेतले, कारण राजांच्या जवळ ते सुरक्षित आहेत, असे त्यांना वाटले नाही. सोमेश्वरांनी त्यांच्या मागावर सैन्य धाडले. विक्रमादित्य काही काळ त्याला टाळत राहिले; शेवटी लढावेच लागले, तेव्हा त्यांनी ते सैन्य “एका घासासारखे” फस्त केले. पाठोपाठ आणखी सैन्ये आली, आणि त्यांचीही मोठ्या कत्तलीसह तीच गत झाली. अखेर सोमेश्वरांनी नाद सोडला. आपल्या नायकांनी भांडणाला कुठलेही कारण दिले नाही, हे दाखवण्याची बिल्हण काळजी घेतात, हे ब्यूलर यांनी नोंदवले.
भाऊ दुसरे सोमेश्वर यांच्याविरुद्ध विक्रमादित्य
चोळ वधू
बिल्हण पुढे सांगतात: विक्रमादित्यांनी तुंगभद्रेच्या काठी आपल्या सैन्याला विश्रांती दिली. मग चोळांशी लढायला उत्सुक होऊन ते काही काळ बनवासीत राहिले. ते पुन्हा कूच करू लागले, तेव्हा कोकणचे राजे जयकेशी नजराणे घेऊन त्यांच्याकडे आले, आणि आणखी एका राजांनी शरणागती पत्करली. मग आपण त्यांच्यापुढे टिकू शकणार नाही, हे चोळ राजांनी जाणले. त्यांनी मैत्री मागण्यासाठी एक दूत धाडला, आणि आपल्या मुलीचा हात देऊ केला. विक्रमादित्यांनी कूच थांबवायचे मान्य केले. ते तुंगभद्रेकडे परत गेले; तिथे भेटायला येण्याचे वचन चोळ राजांनी दिले होते. या माघारीमुळे बाहेरची प्रतिष्ठा राखली गेली: चोळांनी भीतीपोटी मैत्री देऊ केली, असे कुणाला म्हणता येणार नव्हते. दोघे भेटले: राजे नम्र, आणि राजपुत्र आपल्या जुन्या शत्रूशी उदार. दोघांना एकमेकांचा सहवास आवडला, आणि रीतसर विवाह पार पडला. फ्लीट यांच्या मते, राजपुत्रांची पहिली योजना बनवासीत स्वतःचे राज्य उभारण्याची होती, आणि भावांकडे कल्याणमध्ये राज्याचा एक भाग ठेवण्याची. त्यांच्या मते त्यासाठीच विक्रमादित्यांनी आपली स्वतःची मुलगी मैललदेवी गोव्याच्या कदंब घराण्यातल्या दुसरे जयकेशी यांना दिली.
भाऊ दुसरे सोमेश्वर यांच्याविरुद्ध विक्रमादित्य
चोळांची कहाणी
चोळांचे लेख ही सोयरीक वेगळ्या प्रकारे सांगतात. त्यांचे संपादक ई. हुल्श यांनी वधूचे वडील म्हणजे चोळ राजे वीरराजेंद्र, असे मानले. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार ही भेट कशी झाली, ते सांगतात. आहवमल्लांनी चोळ राजांना कूडल येथे लढाईचे आव्हान दिले होते. चोळ राजे आले, आणि त्यांनी बराच काळ वाट पाहिली; पण आहवमल्लही आले नाहीत, आणि त्यांचे सैन्यही नाही. चोळ राजे तळ हलवणार, इतक्यात विक्रमादित्य आपल्या सैन्याच्या आघाडीवर येऊन पोचले. लढण्यापेक्षा वाटाघाटी करण्याकडे त्यांचा कल अधिक होता. चोळ लेख या उशिरा आलेल्यांची थट्टा करतो. तो त्यांना “नंतरच्या दिवशी आलेले लबाड” म्हणतो. लेख म्हणतो, चोळ राजांनी त्यांना चालुक्यांचे राजे केले, आणि त्यांच्या गळ्यात “एक सुंदर कंठा” बांधला. एका फलकावर त्यांनी लिहिले, की विक्रमादित्यांनी हत्तीच्या सोंडेतून कशी सुटका करून घेतली आणि कसा पळ काढला. आणि तो फलक एका बंद भात्यासह त्यांच्या छातीवर बांधला. त्याच राजांचा नंतरचा एक लेख त्यांचे नाव घेतो: “आपल्या पायांशी शरण आलेले सळुक्की विक्रमादित्य”. त्यांना चोळ राजांनी इरट्टपाडीचे साडेसात लक्ष दिले. तर चोळ सांगतात आपल्या पायांशी आलेल्या शरणागताची गोष्ट; बिल्हण सांगतात शांततेची याचना करणाऱ्या चोळांची. अय्यंगारांना यात एक तह दिसला: आपल्यापेक्षा कमी कर्तबगार थोरल्या भावांच्या हाताखाली राहायला राजपुत्र तयार नव्हते, पण एकट्याने घाव घालणेही त्यांना शक्य नव्हते.
भाऊ दुसरे सोमेश्वर यांच्याविरुद्ध विक्रमादित्य
पाठीमागे भावांचे सैन्य
बिल्हणांच्या वर्णनात, लवकरच चोळ राजांचा मृत्यू झाला, आणि त्यांच्या राज्यात अराजक माजले. विक्रमादित्य कांचीला गेले. त्यांनी बंडखोरांना चिरडले, आपल्या पत्नीच्या भावांना गादीवर बसवले, आणि एक महिना तिथे राहून ते तुंगभद्रेकडे परतले. काही दिवसांनी त्यांना कळले, की एका नव्या बंडात त्यांच्या मेहुण्यांनी प्राण गमावले, आणि राजिग यांनी कांचीची गादी ताब्यात घेतली. राजिग वेंगीचे स्वामी होते. वेंगी म्हणजे गोदावरी आणि कृष्णा यांच्यामधला किनारपट्टीचा प्रदेश; तो तेव्हा चोळांच्या ताब्यात होता. विक्रमादित्य या बळकावणाऱ्यांवर चालून जाण्याची तयारी करू लागले. राजिग यांनी आपल्या समान शत्रूविरुद्ध सोमेश्वरांकडे युती मागितली, आणि सोमेश्वरांनी ती उत्सुकतेने मान्य केली. बिल्हणांच्या मते चोळ-चालुक्यांच्या जुन्या वैरामुळे असे करणे निषिद्ध असायला हवे होते. ब्यूलर नोंदवतात, आपल्या नायकांनी नुकतीच चोळ घराण्यात सोयरीक केली होती, हे कवी विसरतात. सोमेश्वर अतिशय मोठे आणि सुसज्ज सैन्य घेऊन भावांच्या मागोमाग दक्षिणेकडे गेले. विक्रमादित्यांना राजिग यांचे सैन्य दिसू लागले, तेव्हा भावांचे सैन्य त्यांच्या मागे फार दूर नसलेल्या ठिकाणी तळ देऊन होते. काव्यात, विक्रमादित्य दुःखी झाले, आणि त्यांनी भावांकडे मैत्रीचे निरोप धाडले. सोमेश्वरांनी ते मान्य केल्यासारखे दाखवले, पण घाव घालण्याच्या संधीची ते वाट पाहत राहिले. तरीही विक्रमादित्य भावांशी लढायला तयार नव्हते. शिवाने स्वप्नात येऊन त्यांना आपले भवितव्य पूर्ण करण्याची आज्ञा दिली, तेव्हाच ते तयार झाले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी घनघोर लढाई झाली, आणि विक्रमादित्य जिंकले. राजिग पळून गेले, आणि सोमेश्वर कैद झाले.
भाऊ दुसरे सोमेश्वर यांच्याविरुद्ध विक्रमादित्य
शिवाची पुन्हा आज्ञा
विक्रमादित्य तुंगभद्रेकडे परत गेले. काव्यात, कैदेतल्या भावांना मुक्त करून गादी परत द्यावी, असा त्यांचा आधी विचार होता. पण शिव दुसऱ्यांदा आला, आणि रागावून त्याने त्यांना राज्य घेण्याची आज्ञा दिली. त्यांनी देवाची आज्ञा पाळली, आणि स्वतःला दख्खनचे राजे म्हणून घोषित होऊ दिले. अय्यंगार यांच्या मते सोमेश्वरांना तुरुंगात टाकण्यात आले; भांडारकर म्हणतात, काही काळ कचरल्यानंतर विक्रमादित्यांनी त्यांना पदच्युत केले. धाकटे भाऊ जयसिंह यांना त्यांनी बनवासी प्रांत दिला, आणि ते कल्याणमध्ये प्रवेशले. ब्यूलर यांना यावर शंका होती. त्यांच्या मते आपल्या नायकांना निर्दोष ठरवण्यासाठी कवीला शिवाला तीन वेळा आणावे लागते, हे “फार संशयास्पद दिसते”. निकाल विक्रमादित्य आणि बिल्हण यांच्याविरुद्ध द्यावा, याकडे त्यांचा कल होता. त्यांना वाटले, धाकट्या भावांनी आपल्या अधिक कर्तृत्वाचा वापर दुबळ्या भावांना हटवण्यासाठी जाणूनबुजून केला. भांडारकर अधिक सौम्य होते: त्यांच्या मते बिल्हण “अर्थातच” भावाभावांच्या या युद्धात आपल्या आश्रयदात्यांना निर्दोष दाखवायला उत्सुक आहेत. फ्लीट यांच्या हिशेबाने शके ९९७ च्या फाल्गुन शुद्ध पंचमीला, सोमवारी, विक्रमादित्यांचा राज्याभिषेक झाला. त्यांच्या पहिल्या कामांपैकी एक म्हणजे शक संवत रद्द करणे. त्यांचे लेख म्हणतात, त्यांनी हे “मोठ्याने उच्चारलेल्या आज्ञेने” केले. लेख म्हणतात, “तेजस्वी शकवर्ष पुसून टाकून” त्यांनी “विक्रमकालाच्या रूपाने आपले नाव जगभर प्रसिद्ध केले”. हा एक नवा संवत होता, त्यांच्या स्वतःच्या राज्याभिषेकापासून मोजलेला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बिल्हण यांचे ‘विक्रमांकदेवचरित’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७५), प्रस्तावना, पृष्ठे २८-३७ (सर्ग २ ते ६); जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ४८-५०; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ८४-८५; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग १ (१८९९), वीरराजेंद्रांचे लेख, पृष्ठे ६४-६९; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे ४८-५१, १२४. ब्यूलर वॉल्टर इलियट यांना अनुसरून राजिग म्हणजे वेंगीचे राजराज, आणि वधूचे वडील म्हणजे विक्रमदेव-कुलोत्तुंग, असे मानतात; अय्यंगार इ.स. १०७० मध्ये चोळ गादीवर आलेल्या व्यक्तीचे नाव कुलोत्तुंग देतात, आणि सोमेश्वरांनी कुलोत्तुंगांकडे मदत मागितली, असे सांगतात. ब्यूलर म्हणतात, शिलालेख ही लढाई १०७० मध्ये ठेवतात, आणि चोळांच्या मदतीचा उल्लेख करत नाहीत; अय्यंगार सोमेश्वरांची कैद १०७६ मध्ये ठेवतात, आणि भांडारकर लढाई व राज्याभिषेक शके ९९८, म्हणजे इ.स. १०७६ मध्ये. भांडारकरांच्या मते मुलीचा विवाह नंतर, जयकेशींच्या नातवांशी झाला. ब्यूलर नोंदवतात, की प्रकाशित झालेल्या कोणत्याही शिलालेखात तिसऱ्या पुत्राचे नाव नाही.