भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
चोळांची स्वारी आणि होत्तूरची शिळा, १००७
सहा पट्ट्यांची शिळा
ही शिळा एक चौकोनी ठोकळा आहे. वर पायऱ्यांचा माथा, आणि खाली सहा आडवे पट्टे. सर्वांत वरच्या पट्ट्यात एक देव बसलेला आहे; त्याच्या दोन्ही बाजूंना एकेक चवरीवाला. त्याखाली दोन देवता एका वीराला स्वर्गात घेऊन जात आहेत, एक या बाजूला, एक त्या बाजूला. आणि अगदी तळाशी एक लढाई. मध्यभागी तो वीर धनुष्य घेऊन उभा आहे, आणि दोन धनुर्धाऱ्यांवर बाण सोडतो आहे. एक तिसरा माणूस बाणांनी विद्ध होऊन त्याच्या पायांशी कोसळतो आहे. त्याच्या मागे सहा गायी उभ्या आहेत. कोरीव चित्रांच्या मधे जुन्या कन्नडमधल्या बारा ओळी आहेत, खूप झिजलेल्या. ही शिळा धारवाड जिल्ह्यातल्या होत्तूर गावची; त्या गावाचे जुने नाव पोट्टियूर. तिच्यावरचा लेख एल. डी. बार्नेट यांनी संपादित केला. लेख आधी दोन राजांच्या युद्धाची गोष्ट सांगतो: चोळ राजांची स्वारी, आणि चालुक्य राजे सत्याश्रय यांच्या हातून झालेला त्यांचा पराभव. मग तो एका अशा माणसाची गोष्ट सांगतो, जो राजा नव्हता.
चोळांची स्वारी आणि होत्तूरची शिळा, १००७
नऊ लाखांची फौज
शके ९२९ चे वर्ष होते, म्हणजे इ.स. १००७-८. शिळा म्हणते, चोळ राजे “(माणसांच्या) नऊ लाखांच्या सेनेसह” आले. शिळा त्यांना ‘चोळ वंशाचे भूषण राजराज’ म्हणते. बार्नेट यांच्या मते हे पहिले राजराज; त्या वेळी तेच राज्य करत होते. चोळ सैन्याने दोनवूर येथे तळ दिला; ते म्हणजे विजापूर जिल्ह्यातले दोनूर, असे बार्नेट यांनी मानले. दोनवूरहून, शिळा म्हणते, ते “बायका, मुले आणि ब्राह्मण यांच्या हत्या करत, स्त्रिया पळवत, आणि वर्णव्यवस्था उलथवून टाकत, सारा देश उद्ध्वस्त करत होते.” मग शिळा आपल्या राजांकडे वळते. “चालुक्य वंशाचे भूषण, तमिळांचे संहारक” सत्याश्रय यांनी चोळ राजांना पिटाळून लावले. चोळांच्या सामानाच्या गाड्यांचे तांडे त्यांनी ताब्यात घेतले, आणि दक्षिणेत विजययात्रा केली. सत्याश्रय हे चालुक्य राजे तैलप यांचे थोरले पुत्र. ते इ.स. ९९७-८ मध्ये गादीवर आले होते.
चोळांची स्वारी आणि होत्तूरची शिळा, १००७
चोळांची बाजू
राजराजांचा स्वतःचा लेख मात्र वेगळी कहाणी सांगतो. तो त्यांच्या पंचविसाव्या राजवर्षी ‘शोअर टेंपल’ या सागरतीरावरच्या मंदिराच्या जोत्यावर कोरला गेला. तो त्यांच्या “मोठमोठ्या लढायांत विजयी” सैन्याची स्तुती करतो. त्या सैन्याने जिंकलेल्या देशांची यादीही देतो: वेंगी, “आठही दिशांत कीर्ती असलेले” सिलोन, आणि आणखी पुष्कळ. त्यांत इरट्टपाडीही आहे. लेखाचे संपादक ई. हुल्श यांनी इरट्टपाडी म्हणजे पश्चिम चालुक्यांचे साम्राज्य, असे मानले. शिळा म्हणते, चोळांना पिटाळून लावले; चोळांचा लेख इरट्टपाडीला आपल्या विजयांत मोजतो. चिं. वि. वैद्य यांनी मानले, की ही स्वारी सोसावी लागली ती सत्याश्रयांचे उत्तराधिकारी विक्रमादित्य यांना. पण त्याच परिच्छेदात ते राजराजांनी “सत्याश्रय किंवा त्यांचे उत्तराधिकारी विक्रमादित्य” यांना हरवल्याचे सांगतात. बायका-मुलांनाही न सोडणाऱ्या नऊ लाखांच्या सैन्याचे चित्र वैद्यांना “कवींची अतिशयोक्ती” वाटली. पण त्यांच्या मते चालुक्यांचा पराभव “वस्तुस्थिती म्हणून स्वीकारता येईल.”
चोळांची स्वारी आणि होत्तूरची शिळा, १००७
कोतवाल गोज्जिग
सत्याश्रय त्या मोहिमेवर असताना तावरे नावाच्या ठिकाणी होते. त्याच वेळी चोर पानवाल्यांची गुरे पळवून नेत होते. कोतवाल गोज्जिग त्यांच्या रक्षणासाठी उभा राहिला. “त्यांना वाचवण्याच्या शूर प्रयत्नात तो मरण पावला.” त्याच्या शौर्याची कदर म्हणून पानवाल्यांनी एक दान दिले. शिळा सांगते, पानवाल्यांचे ‘हजार’ सभेत एकत्र आले, आणि त्यांनी प्रत्येक बैलामागे ठरावीक रक्कम कायमची दान दिली. जो हे दान राखील, त्याला अश्वमेधाचे पुण्य मिळेल; जो ते मोडील, त्याला पंचमहापातकांचे पाप लागेल. इंदेश्वरगेरीच्या माचोजाने ही शिळा तयार केली. जिल्ह्यावर आणि गावावर अधिकार गाजवणाऱ्या माणसांची नावे पुसली गेली आहेत. कोतवालाचे नाव मात्र अजून शिळेवर आहे. शिळा म्हणते, गोज्जिग “स्वर्गात सन्मानाला पोचला.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एल. डी. बार्नेट यांनी संपादित केलेला “थ्री इन्स्क्रिप्शन्स फ्रॉम होत्तूर” मधला लेख ए, ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड १६ (१९२१-२२), पृष्ठे ७३-७५; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), पृष्ठे ५१, ६३-६४; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ४२-४३; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४८; आणि चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडिव्हल हिंदू इंडिया’, खंड ३ (१९२६), पृष्ठ २५६. फ्लीट वॉल्टर इलियट यांचे मत स्वीकारून सत्याश्रयांची कारकीर्द साधारण इ.स. १००८-९ मध्ये संपवतात; हुल्श यांनी १८९० मध्येच त्यांची जोडी राजराजांशी लावली होती. स्मिथ ही स्वारी शिळा सांगते तशीच सांगतात. चोळांचा लेख इरट्टपाडीचा महसूल साडेसात लक्ष सांगतो. सत्याश्रय जिथे मुक्कामाला होते, त्या जागेला शिळा तावरेचा घट्ट, “कमळ-घाट”, म्हणते; फ्लीट यांच्या मते तो डोंगरातला घाट, तर बार्नेट यांच्या मते कदाचित नदीकाठ किंवा धक्का.