भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
कलचुरी बिज्जलांनी घेतलेले कल्याण
ढगासारखा हत्ती
चालुक्य अजूनही आपल्या राजधानीतून, कल्याणमधून, राज्य करत होते. पण त्यांची सत्ता झपाट्याने ढासळत होती. त्यांचे राजे होते तिसरे तैल. ते इ.स. ११५०-५१ मध्ये गादीवर आले. त्यांच्या हाताखालचे काही सरदार आता बलवान आणि उद्धट झाले होते. पूर्वेला तेलंगणमध्ये काकतीय राजे राज्य करत होते. त्यांच्यापैकी प्रोल यांनी तैलांवर स्वारी केली. प्रोलांनी चालुक्य राजांचे काय केले, ते त्यांचे पुत्र रुद्रदेव यांनी वरंगळजवळ अनमकोंड इथे उभारलेला एक शिलालेख सांगतो. काकतीयांचा तो लेख म्हणतो, प्रोलांनी “क्षणार्धात चालुक्यांचे भूषण असलेल्या श्रीमान तैलपदेवांना युद्धात कैद केले.” लेख सांगतो, तैल हत्तीवर बसण्यात निपुण होते, आणि त्यांच्या मनात “सदैव युद्धाचाच विचार” असे. त्या लढाईत ते “ढगासारख्या एका हत्ती”वर बसून उतरले होते. लेख पुढे म्हणतो, कैद केलेल्या शत्रूंचे “गळे छेदण्याच्या विधी”साठी प्रोल प्रसिद्ध होते. तरीही त्यांनी तैलांना लगेच सोडून दिले, “भक्तीतून उपजलेल्या सद्भावनेने.” ही लढाई कोणत्या वर्षी झाली, ते लेख सांगत नाही.
कलचुरी बिज्जलांनी घेतलेले कल्याण
सेनापती
जे. एफ. फ्लीट यांच्या मते, तैलांचा पाडाव एकट्या कलचुरींनी केला नाही. पूर्वेकडून आलेल्या प्रोलांच्या हल्ल्याने त्याला हातभार लावला. कलचुरींचे प्रमुख होते तैलांचे स्वतःचे सेनापती, कलचुरी घराण्याचे बिज्जल. ते स्वतःला फक्त महामंडलेश्वर, म्हणजे एक लहान सरदार, म्हणवत. आपल्या धन्यांची गादी बळकवायचा बिज्जलांचा बेत होता. काही बलवान, अर्ध-स्वतंत्र सरदारांना त्यांनी आपल्या बाजूला वळवायला सुरुवात केली. कोल्हापूरच्या सरदाराने त्यांना मदत केली. रा. गो. भांडारकरांना वाटले, प्रोलसुद्धा बहुधा याच हेतूसाठी तैलांशी लढले. नंतरचे कलचुरी लेख सांगतात, बिज्जलांनी “सगळ्या चालुक्य राजांचा नाश केला” आणि संपूर्ण कुंतल देश जिंकला. फ्लीट यांना यावरून स्पष्ट दिसले, की बिज्जलांनी आपल्यावर टाकलेल्या “विश्वासाचा गैरवापर केला”, आणि आपल्याच राजांच्या सैन्याला त्यांच्याविरुद्ध वळवले.
कलचुरी बिज्जलांनी घेतलेले कल्याण
कल्याणमधून पलायन
बिज्जलांनी इ.स. ११५७ पर्यंत आपल्या धन्यांना “पूर्णपणे आपल्या दबावाखाली” ठेवले. मग तैलांनी कल्याण सोडले, आणि ते धारवाड प्रांतातल्या अण्णिगेरेला पळून गेले. अण्णिगेरे आता एका खूपच लहान राज्याची राजधानी झाले. त्या वर्षापासून बिज्जलांचे स्वतःचे लेख त्यांच्या कारकिर्दीची वर्षे मोजू लागतात. तरीही आणखी काही काळ त्यांनी चालुक्य राजांची सेवा करत असल्याचा देखावा चालू ठेवला. स्वतःला ते लहान सरदारच म्हणवत राहिले. मग, सुमारे इ.स. ११६२ मध्ये, त्यांनी तो बहाणा सोडून दिला. वर्षाच्या अंतराने कोरलेले दोन शिलालेख हा बदल दाखवतात. पहिल्यात बिज्जल अजूनही महामंडलेश्वर आहेत. दुसऱ्यात ते राजे आहेत, सार्वभौम राजाच्या सगळ्या पदव्यांसह, आणि खुद्द अण्णिगेरेला त्यांची “राजधानी” म्हटले आहे. बिज्जलांनी अण्णिगेरेला तैलांवर चाल केली होती, आणि स्वतःला स्वतंत्र राजे म्हणून जाहीर केले होते. तैल बहुधा आणखी दक्षिणेला, बनवासीला गेले.
कलचुरी बिज्जलांनी घेतलेले कल्याण
रुद्रदेवांच्या भीतीने
तैलांचा मृत्यू कसा झाला, ते त्यांच्या शत्रूचा लेख सांगतो. प्रोलांचे पुत्र रुद्रदेव यांचा तोच शिलालेख इ.स. ११६२-६३ मध्ये कोरला गेला. तो तैलांच्या मृत्यूला रुद्रदेवांच्या पराक्रमाची फुशारकी बनवतो. तो म्हणतो, “तैलप राजे आकाशात गेले; या परम पराक्रमी श्री रुद्रदेव राजांच्या भीतीने झालेल्या तीव्र अतिसाराने त्यांचे कोमल शरीर क्षीण झाले होते.” तैलांच्या मृत्यूनंतर भीम नावाच्या राजांनी त्यांच्या राज्याचा काही भाग बळकावला. काकतीयांचा लेख त्या सत्तेला “क्षणभंगुर सार्वभौमत्व” म्हणतो, आणि भीमांची कोल्ह्याच्या पिलाशी तुलना करून टिंगल करतो. लेख म्हणतो, आपल्याहून क्षुद्र कोल्ह्यांच्या घोळक्यात असा कोल्हा स्वतःला राजा समजतो, आणि सिंहाशी बरोबरी करू पाहतो. तो आपल्या कोल्हेकुईने दाही दिशा भरून टाकतो. पण सिंहाने नुसती आयाळ हलवली, तरी तो घाबरतो आणि कुठेतरी लपायला निघून जातो. लेख म्हणतो, भीम म्हणजे “माणसाच्या रूपातले पशूच” होते. हा शिलालेख कोरला गेला तोपर्यंत भीमांचा पाडाव झाला होता.
कलचुरी बिज्जलांनी घेतलेले कल्याण
बिज्जलांचा अंत
बिज्जलांचे शिलालेख जुन्या चालुक्य मुलखात सगळीकडे सापडतात. त्यावरून दिसते, की त्या सगळ्या मुलखावर त्यांची सत्ता घट्ट टिकून होती. आधी त्यांनी अण्णिगेरेहून राज्य केले, आणि मग खुद्द कल्याणलाच आपली राजधानी केले. त्यांचा शेवटचा शिलालेख त्यांच्या कारकिर्दीच्या बाराव्या वर्षाचा आहे. कलचुरी जैन होते. पण बिज्जलांनी शिवभक्तांवर नेहमीच कृपा केली होती. त्यांच्या काळात शिवभक्तांमध्ये एक नवा पंथ उदयाला आला, लिंगायत पंथ. तो बसवेश्वरांनी स्थापन केला. बसवेश्वर बिज्जलांचे स्वतःचे ब्राह्मण मंत्री होते. फ्लीट यांच्या हकीकतीनुसार लिंगायतांच्या वाढत्या बळामुळे एक क्रांती झाली, आणि त्या क्रांतीचा शेवट बिज्जलांच्या हत्येत झाला. त्यांची कारकीर्द कशी संपली, यावर इतिहासकारांचे एकमत नाही. चिं. वि. वैद्य यांच्या मते इ.स. ११६७ मध्ये त्यांचा खून झाला, हे निश्चित आहे. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ लिहितात, ती कारकीर्द “राज्यत्याग किंवा मृत्यू” यांनी संपली. ते पुढे म्हणतात, “या गोष्टीतले सत्य शोधून काढणे आता शक्य दिसत नाही.”
कलचुरी बिज्जलांनी घेतलेले कल्याण
दरबारातले गाणे
बिज्जलांनंतर त्यांचे थोरले पुत्र सोम गादीवर आले. त्यांचा एक ताम्रपट त्यांच्या दरबारातले एक दृश्य जपून ठेवतो. राजांच्या दरबारात त्यांच्या स्वतःच्या राज्यातले आणि इतर राज्यांतले सर्वांत प्रभावशाली लोक जमले होते. तिथे त्यांच्या राण्यांपैकी एक, बवलदेवी, यांनी “एक सुंदर गाणे” गायले. त्याचे बक्षीस म्हणून राजांनी त्यांना चौदा ब्राह्मणांना आणि सोमेश्वर देवाला जमीन दान द्यायची परवानगी दिली. राजांचा ताम्रपट बवलदेवींच्या या दानाला मान्यता देतो. सोमांच्या कोणत्याही लेखात फारशा महत्त्वाच्या युद्धाचा किंवा विजयाचा उल्लेख नाही. त्यांच्यानंतर त्यांचे धाकटे भाऊ आले, आणि त्यांनी सत्ता वाटून घेतली. पण दक्षिणेत त्यांची पकड आधीच ढिली झाली होती. तैलांचे निधन झाले होते, पण त्यांच्या मागे त्यांचे पुत्र, चौथे सोमेश्वर, होते. इ.स. ११८२-८३ पर्यंत कल्याणमधल्या लिंगायत आणि जैन यांच्या भांडणांनी कलचुरींची सत्ता जवळजवळ संपवत आणली होती. तेव्हा चौथ्या सोमेश्वरांनी थोड्या काळासाठी “चालुक्य सार्वभौमत्वाचा आभास” पुन्हा उभा केला.
कलचुरी बिज्जलांनी घेतलेले कल्याण
कल्याणचे स्वामी
चौथ्या सोमेश्वरांना हे पुनरागमन बर्म नावाच्या एका सेनापतींमुळे साधले. बर्म एकेकाळी बिज्जलांच्या सेवेत बनवासीचे सुभेदार होते, आणि कलचुरी सैन्याचे नेतृत्व करत होते. होयसळांनी त्यांना हरवल्यावर ते बनवासीला माघारी आले, आणि त्यांनी तैलांच्या पुत्राची बाजू उचलून धरली. चौथ्या सोमेश्वरांचा एक शिलालेख त्यांना “चालुक्य सार्वभौमत्वाची स्थापना करणारे” म्हणतो. फ्लीट कलचुरींच्या अंताचे श्रेय होयसळांना देतात. भांडारकरांच्या मते, चौथ्या सोमेश्वरांनी त्यांचा काही मुलूख परत घेतला, आणि उरलेला उत्तरेकडच्या यादवांनी घेतला असला पाहिजे. चौथे सोमेश्वर अण्णिगेरेहून जुन्या राज्याच्या एका लहानशा कोपऱ्यावर राज्य करत राहिले. होयसळ राजांनी त्यांच्या सेनापतींना नमवेपर्यंत हे चालले. इ.स. ११८९-९० नंतर सोमेश्वरांचा कोणत्याही लेखात मागमूस लागत नाही. त्यानंतर या घराण्याचे राजे फक्त लहान सरदार राहिले. नंतरच्या एका दानपत्रात असा एक सरदार अजूनही “नगरांत श्रेष्ठ अशा कल्याणचे स्वामी” म्हणवला जातो. आणि भांडारकरांच्या काळी संगमेश्वरजवळ चाळके नावाची मराठा घराणी अजूनही होती, “दारिद्र्यात दिवस काढणारी”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ८९-९६; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ५३-६३; अनमकोंड इथल्या रुद्रदेवांच्या काकतीय शिलालेखाची फ्लीट यांनी केलेली आवृत्ती, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड ११ (१८८२), पृष्ठे ९-१०, १७-१८; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठे ४४९-४५०; आणि चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडिव्हल हिंदू इंडिया’, खंड ३ (१९२६), पृष्ठे २६३-२६४. शके वर्षे अशी: तिसरे तैल शके १०७२ पासून, पलायन १०७९, पदव्या १०८३-८४, अनमकोंडचा शिलालेख १०८४, बिज्जलांचा शेवटचा लेख १०८९, चालुक्यांचे पुनरागमन ११०४, चौथ्या सोमेश्वरांचा शेवटचा लेख ११११, कोकणातले दानपत्र ११८२. कैद झालेले राजे तिसरे तैलच होते, आधीचे कोणी तैल नव्हेत, असे फ्लीट मानत. भांडारकरांना लेखांत तैलांच्या कारकिर्दीचे पंधरावे वर्ष, शके १०८७ नंतरचे, आढळते. भांडारकर बर्म यांना ब्रह्म किंवा बोम्म म्हणतात; त्यांनी “एकाच हत्तीच्या बळावर साठ हत्ती जिंकले” असे सांगितले जाते. स्मिथ बंडाचा काळ ११५६-६२ देतात; वैद्य बिज्जलांच्या राजेपणाचा काळ सुमारे ११६२ (किंवा ११५९) देतात.