भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
कल्याणमधील काश्मिरी कवी बिल्हण
राजांपुढे चालणारे छत्र
कर्णाट देशात एक कवी हत्तींवरून प्रवास करत, तेव्हा त्यांचे छत्र राजांच्या पुढे उंच धरून नेले जाई. असे कल्हण काश्मीरच्या राजांच्या आपल्या बखरीत सांगतात. हे कवी काश्मिरी होते, त्यांचे नाव बिल्हण. काश्मीरचे राजे कलश यांच्या कारकिर्दीत त्यांनी घर सोडले होते. दक्षिणेत “कर्णाटाचे अधिपती पर्मादी” यांनी त्यांना आपले मुख्य पंडित केले. पर्मादी हे कल्याणला राज्य करणारे चालुक्य राजे विक्रमादित्य यांचे सुप्रसिद्ध नाव होते. बिल्हणांनी याच राजांचे जीवन एका दीर्घ संस्कृत काव्यात लिहिले. जी. ब्यूलर यांनी ते संपादित केले. या काव्याचा संपूर्ण शेवटचा सर्ग बिल्हणांनी स्वतःसाठी राखून ठेवला: आपला देश, आपले कुटुंब आणि आपली भ्रमंती. ब्यूलर यांच्या मते, इतिहासावर काव्य लिहिणारे कवी असे करत, कारण आश्रयदात्यांबरोबर आपणही अमर व्हावे, अशी त्यांची “स्वाभाविक इच्छा” असे. म्हणून या काव्यातून कवींच्या गावापासून राजदरबारापर्यंत त्यांचा माग काढता येतो.
कल्याणमधील काश्मिरी कवी बिल्हण
केशर आणि द्राक्षांचे गाव
ते स्वतः सांगतात त्याप्रमाणे, त्यांचे घर म्हणजे खोनमुख. काश्मीरची जुनी राजधानी प्रवरपूर, तिच्याजवळचे हे गाव. तिथल्या जमिनीच्या एका भागात केशर पिकते, तर दुसऱ्या भागात द्राक्षे, रसाळ उसाच्या कापलेल्या कांड्यासारखी फिकट. तिथे यज्ञस्तंभ इतके दाट उभे होते, की धर्माचा शत्रू कली त्या गावात पाऊलच टाकत नसे. बांधले जाण्याच्या भीतीने मदमस्त हत्ती जसा दूर राहतो, तसा. त्यांचे कुटुंब ब्राह्मणांचे होते; काश्मीरच्या एका राजांनी त्यांना मध्यदेशातून आणले होते. बिल्हणांच्या शब्दांत, त्यांच्या यज्ञांच्या धुराने इंद्र देवाला असे वेढले, की तो चित्रातल्या आकृतीसारखा निश्चल उभा राहिला, सावलीविना. कमळाच्या आसनावरचा देव चार वेद आपल्या चार मुखांत ठेवतो, ते आपसात भांडू नयेत म्हणून. पण त्यांच्या पणजोबांनी चारही वेद एकाच मुखात सहज धारण केले. त्यांचे वडील ज्येष्ठकलश वैयाकरणी होते, आणि त्यांनी ‘महाभाष्या’वर टीका लिहिली. त्यांच्या आईंचे नाव नागदेवी. त्यांचे दोन भाऊही कवी होते. बिल्हण स्वतः वेद, व्याकरण आणि काव्यशास्त्र शिकले; हे विषय म्हणजे त्यांचा प्राणच होते.
कल्याणमधील काश्मिरी कवी बिल्हण
उत्तरेतली वाट
शिक्षण संपल्यावर बिल्हणांनी काश्मीर सोडले, आणि काव्य भारतभर त्यांच्या मागोमाग जाते. त्यांच्याच सांगण्यानुसार, मथुरेत त्यांनी पंडितांना वादात “खेळता खेळता” हरवले. मग काही दिवस ते वृंदावनात राहिले. तिथली कृष्णाच्या बागेतली झाडे, ते म्हणतात, राधेच्या झोक्यातून अजूनही सावरलेली नाहीत. बनारसला त्यांनी गंगेत स्नान केले. दुष्ट राजपुत्रांशी योगायोगाने झालेल्या भेटींचे डाग त्यांनी तिथे धुऊन टाकले. त्याच वाटेवर कुठेतरी ते डाहलचे राजपुत्र कर्ण यांच्या दरबारात पोचले; डाहल म्हणजे चेदी देश, असे ब्यूलर मानत. कवींच्या वर्णनात कर्णांनी त्यांच्या काव्याचे अमृत “मनसोक्त प्राशन केले”. कर्णांच्या प्रासादात बिल्हणांनी गंगाधर या प्रतिस्पर्धी कवींना एका स्पर्धेत हरवले. त्यांच्या सांगण्यानुसार त्याची कहाणी इंद्र देवाच्या कानांपर्यंत जाऊन पोचली. त्यांचा दावा असा, की त्यांचे श्लोक सगळीकडे म्हटले जातात: गावांत आणि राजधान्यांत, वनांत आणि उपवनांत. “शहाणे आणि मूर्ख, म्हातारे आणि तरुण, पुरुष आणि स्त्रिया” आनंदाने रोमांचित होऊन ते श्लोक म्हणतात.
कल्याणमधील काश्मिरी कवी बिल्हण
पश्चिमेकडे, मग दक्षिणेकडे
एका नगरीने त्यांना बोलावले, पण ते तिला लाभले नाहीत. धारेचे राजे भोज होते. त्यांच्या काव्यात ती नगरीच त्यांना करुण स्वरात हाका मारत होती. तिच्या वेशींच्या बुरुजांवर घुमणाऱ्या कबुतरांच्या स्वरात ती म्हणत होती: “भोज माझे राजे आहेत”; मग बिल्हण का आले नाहीत? ते कधी गेलेच नाहीत, आणि म्हणून भोज राजांना त्यांनी कधी पाहिलेच नाही. त्याऐवजी ते पश्चिमेकडे, सोमनाथाच्या शिवमंदिराकडे गेले. वाटेत त्यांची गुर्जरांशी गाठ पडली, आणि गुर्जर त्यांना आवडले नाहीत. ते लिहितात, की गुर्जर आपली खालची वस्त्रे सैल नेसतात, आणि त्यांची भाषा निंदेला पात्र आहे. सोमनाथाच्या दर्शनाने ते दुःख हलके झाले. ब्यूलर यांच्या मते तिथून त्यांनी दक्षिणेसाठी जहाज धरले. कवी समुद्रातल्या त्या सेतूपाशी आले, जिथे, ते म्हणतात, राघवाचे बाण आजही अडसरासारखे लाटांना रोखून धरतात. ब्यूलर याचा अर्थ रामेश्वरची भेट असा लावतात. बिल्हण तिथून मागे फिरले, पण त्यांची कीर्ती मागे फिरली नाही. बराच काळ ते दक्षिण देशात भटकले, सामान्य राजपुत्रांकडे पाठ फिरवून. मग ते उत्तरेकडे वळले, आणि शेवटी कल्याणला पोचले.
कल्याणमधील काश्मिरी कवी बिल्हण
कल्याणचे मुख्य पंडित
तिथे, त्यांच्या सांगण्यानुसार, “चोळांना धडकी भरवणाऱ्या” चालुक्य राजांनी त्यांना मुख्य पंडित केले. त्या पदाची खूण म्हणून त्यांना निळे छत्र आणि एक मदमस्त हत्ती दिला. त्या दिवसापासून राजलक्ष्मीने बाजूबंदांची किणकिण करत त्यांना घट्ट मिठीत धरले. हे काव्य त्यांनी कर्णाटाच्या राजपुत्रांवरच्या प्रेमापोटी लिहिले. आणि ब्यूलर यांच्या वाचनानुसार उरलेले आयुष्य त्यांनी कल्याणमध्येच घालवले. काश्मीरमधल्या कल्हणांच्या ओळी याला दुजोरा देतात: मुख्य पंडित, छत्र, हत्ती. पण या ओळींच्या शेवटी एक कलाटणी आहे. कलशांचे पुत्र हर्षदेव आता काश्मीरचे राजे झाले होते. ते खऱ्या कवींशी भावासारखे वागतात, असे बिल्हणांनी ऐकले, तेव्हा “इतके मोठे वैभवही त्यांना फसवे वाटले.” ब्यूलर यांच्या हिशेबाने कवींनी इ.स. १०६२ ते १०६५ या काळात काश्मीर सोडले, आणि म्हातारपणी, साधारण १०८५ मध्ये, हे काव्य लिहिले. त्यांच्या मते कवींमध्ये त्या काळच्या कवींचे दोष होते, पण “खऱ्या काव्यप्रतिभेची एक ठिणगी”सुद्धा होती.
कल्याणमधील काश्मिरी कवी बिल्हण
खऱ्या कवींचा आदर करा
काव्याच्या शेवटी हे वृद्ध कवी मागे वळून पाहतात. त्यांनी सगळ्या दिशांत धन मिळवले होते, आणि योग्य प्रतिस्पर्ध्यांशी वाद जिंकून कीर्ती मिळवली होती. चतुराईबद्दल ज्यांची इतकी स्तुती होते, त्या काश्मिरी लोकांशी पुन्हा एकदा बोलावे, अशी त्यांना ओढ लागली आहे. “असे मी अज्ञानाने पुष्कळ निरर्थक गोष्टींसाठी कष्ट उपसले.” आता त्यांच्या मनाला अमरांच्या नदीची, गंगेची, ओढ लागली आहे. मग ते पृथ्वीवरच्या राजांकडे वळतात. ते त्यांना बजावतात, भाग्यलक्ष्मी म्हणजे वीज आहे. आणि प्राण निघून जाण्याची घोषणा करणारा नगारा कधीच थांबत नाही. म्हणून खऱ्या कवींचा आदर करा; तेच आपल्या काव्याच्या अमृताने तुमची कीर्ती जिवंत ठेवतात. “राजांनो! खऱ्या कवींच्या स्नेहाला विरोध करू नका.” खरे कवी प्रसन्न झाले, तेव्हा त्यांनी रामाचे उदात्त चरित्र लिहिले. ते रागावले, तेव्हा जग जिंकणाऱ्या दहा तोंडांच्या रावणाला त्यांनी “उपहासाचा विषय” केले. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: बिल्हण यांचे ‘विक्रमांकदेवचरित’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७५), प्रस्तावना, पृष्ठे ५-२४ (सर्ग १८, श्लोक ७०-१०८, ब्यूलर यांच्या इंग्रजी भाषांतरात; आणि कल्हणांच्या ‘राजतरंगिणी’च्या सातव्या तरंगातील श्लोक ९३६-९३८ यांचे त्यांनी केलेले भाषांतर). ब्यूलर यांनी कल्हणांच्या ओळी एका छपाईतल्या चुकीतून दुरुस्त केल्या; ट्रॉयर यांनी मुख्य पंडितांचा बृहस्पतीचा पुतळा करून टाकला होता. कर्णांच्या माळव्याशी असलेल्या संबंधांमुळे कवी धारेला गेले नसावेत, ते होनोरला उतरले असावेत, आणि कर्णांच्या दरबारात त्यांनी रामावर एक काव्य रचले असावे, असे ब्यूलर यांचे तर्क होते. ते विक्रमादित्यांची कारकीर्द १०७६-११२७ आणि हर्षांचे राज्यारोहण १०८८ असे देतात.