भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
कल्याणीचे चालुक्य: एका दृष्टिक्षेपात
कमंडलूतून जन्मलेला वीर
ब्रह्मदेव संध्या करत बसला होता. तेवढ्यात इंद्र देव त्याच्याकडे गाऱ्हाणे घेऊन आला, असे कवी बिल्हण सांगतात. पृथ्वीवरचे लोक देवांना विसरत चालले होते. यावर उपाय म्हणून एक वीर निर्माण कर, अशी विनवणी इंद्राने केली. तेव्हा ब्रह्मदेवाने आपल्या चुलुकाकडे, म्हणजे कमंडलूकडे, नजर वळवली. त्यातून एक देखणा योद्धा उसळून बाहेर आला; तिन्ही लोकांचे रक्षण करायला योग्य असा. त्याच्यापासून चालुक्य निपजले, वीरांचा एक वंश. त्यांच्यापैकी काही जण विजयाच्या शोधात दक्षिणेकडे गेले. तिथे, कवी गातात, “त्यांच्या हत्तींच्या सुळ्यांनी चोळांच्या रहस्यांचा साक्षी असलेल्या सागरकिनाऱ्याच्या वाळूवर आपल्या विजयांच्या नोंदी लिहिल्या.” बिल्हण चालुक्य राजे सहावे विक्रमादित्य यांच्या दरबारातले मुख्य पंडित होते. जे. एफ. फ्लीट यांना वाटले, ही कथा फार जुनी असू शकत नाही. चुलुकातून जन्मलेला वीर ‘चालुक्य’ या नावाला शोभतो. पण त्यांना आढळले, की नावाचे हे रूप वापरात आले ते घराणे पुन्हा उभे राहिल्यावरच, तैलप नावाच्या राजांच्या काळात.
कल्याणीचे चालुक्य: एका दृष्टिक्षेपात
घराणे पुन्हा उभे राहते
चालुक्यांनी याआधीही एकदा दख्खनवर राज्य केले होते, आणि ते राज्य गमावले होते. त्यानंतर दोन शतके त्यांची कहाणी अंधारात जाते. रा. गो. भांडारकरांच्या मते हा घराण्याच्या इतिहासातला सर्वांत अंधारा काळ. गादीवर कोण आले, याची नीट नोंद बहुधा ठेवलीच गेली नाही. मग तैलपांनी शेवटच्या राष्ट्रकूट राजांकडून दख्खनचे राज्य हिसकावून घेतले. ते खरोखर जुन्या वंशातले होते का? भांडारकरांना याविषयी शंका होती. जुने राजे नेहमी हारितींना आपले पूर्वज म्हणत; नवे राजे आपली वंशावळ फक्त सत्याश्रयांपर्यंतच मागे नेतात. भांडारकरांचा कल असा होता, की तैलप एका किरकोळ उपशाखेतले होते, आणि मुख्य शाखा लोप पावली होती. जुने असोत की नवे, हे घराणे स्वतःला पुनःपुन्हा ‘कुंतलाचे स्वामी’ म्हणवत असे. त्या प्रदेशात बहुधा खुद्द कल्याणही येत होते.
कल्याणीचे चालुक्य: एका दृष्टिक्षेपात
कवी आणि त्यांचे राजे
फ्लीट यांच्या काळी सहाव्या विक्रमादित्यांचे जवळजवळ दोनशे शिलालेख माहीत होते. ते इतक्या दूरवर विखुरलेले होते, की त्यांवरून राजांचे राज्य किती विस्तीर्ण होते ते दिसत होते. एक लेख नागपूरजवळ एका कोरीव स्तंभावर आहे. दुसरा सांगतो, राजे तेव्हा “अजून उत्तरेत” होते, नर्मदेच्या तीरावर. बिल्हणांनी या राजांचे गुणगान एका काव्यात केले. या काव्याचे संपादक जी. ब्यूलर यांनी असा कवी किती पुढे जाऊ शकतो, याचा इशारा दिला आहे. चोळ हे घराण्याचे जुने शत्रू. त्यांच्याशी झालेल्या प्रत्येक युद्धानंतर बिल्हण जाहीर करतात, की ते “समूळ नष्ट झाले”. आणि थोड्याच दिवसांत चोळ पुन्हा उभे राहतात. तरीही ब्यूलर यांच्या मते चालुक्यांचे अनेक शिलालेख हेच दाखवतात, की बिल्हण विक्रमादित्य आणि त्यांच्या घराण्याविषयी जे सांगतात, ते “एकूण पाहता बरोबर” आहे. भांडारकरांच्या मते जुनी व्यवस्था तेव्हा अस्ताला जात होती. १०९५-६ मध्ये सोळा व्यापाऱ्यांनी डंबळ येथे एक बौद्ध विहार आणि मंदिर बांधले. त्यांच्या खर्चासाठी त्यांनी एक शेत आणि काही रक्कम राखून ठेवली. भांडारकरांना हे या भूमीतल्या बौद्ध धर्माच्या शेवटच्या खुणांपैकी एक वाटले.
कल्याणीचे चालुक्य: एका दृष्टिक्षेपात
राज्य गेले, नाव उरले
विक्रमादित्यांनंतर चालुक्यांची सत्ता उतरणीला लागली. राज्याचे स्वतःचे सेनापती बिज्जल यांनी बंड केले, आणि राज्याचा मोठा भाग ताब्यात घेतला. ११८३ मध्ये एका चालुक्य राजपुत्रांनी ते परत जिंकले. पण पश्चिमेकडचे देवगिरीचे यादव आणि दक्षिणेकडचे द्वारसमुद्राचे होयसळ, या शेजाऱ्यांपुढे त्यांचा टिकाव लागला नाही. काही वर्षांतच या दोघांनी त्यांचे बहुतेक राज्य गिळंकृत केले. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ कल्याणच्या घराण्याचा शेवट ११९० मध्ये ठेवतात. तरीही हे नाव सांगणारे पुढे होतेच. नंतरची काही दानपत्रे स्वतःला चालुक्यांच्या वंशजांचे लेख म्हणवतात. त्यांतले एक १२६०-१ मधले आहे. कल्याणच्या एका वीर-नोनंबांचे दुसरे दानपत्र स्वतःला शके ३६६ ची खोटी तारीख लावते; ते वर्ष म्हणजे इ.स. ४४४-५. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बिल्हण यांचे ‘विक्रमांकदेवचरित’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७५), प्रस्तावना, पृष्ठे ३-५, २५-२६; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे १७, ४२, ४९, ५५-५६; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ७९, ९६-९७; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४९. हंदरिकेचा एक शिलालेख ही वंशावळ विष्णूपासून हारिती-पंचशिखांपर्यंत आणतो; त्यांच्या कमंडलूतून चालुक्य निपजले. भांडारकर नोंदवतात, मिरजेचा ताम्रपट आणि येवूरचा लेख दोन घराण्यांच्या मधल्या २२६ वर्षांत फक्त सहा राजे ठेवतात. भांडारकर सहाव्या विक्रमादित्यांना दुसरे विक्रमादित्य म्हणून मोजतात. फ्लीट यांच्या मते शके ११११ नंतर लवकरच हे राज्य होयसळ आणि यादव यांच्यात वाटले गेले, आणि शेवटी ते सगळे यादवांच्या ताब्यात गेले.