भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
करहाटकातील चंद्रलेखा यांचे स्वयंवर
खबरीची वाट पाहणारे राजे
राजांचा हेर करहाटकाला गेला होता. तो परत येईपर्यंत राजांचे अंग खंगत गेले, आणि चेहरा फिका पडला. ते एका राजकन्येची खबर येण्याची वाट पाहत होते. हे राजे म्हणजे चालुक्य घराण्याचे विक्रमादित्य. कल्याण ही त्यांची राजधानी. कवी बिल्हण यांनी एका दीर्घ काव्यात त्यांचे जीवन सांगितले आहे. राजांच्या विवाहाची कहाणी ते अशी सांगतात. वसंतात, “विलासाच्या आणि प्रेमाच्या ऋतूत”, राजे कल्याणला परत आले होते. तिथे त्यांनी ऐकले, की करहाटकावर राज्य करणाऱ्या शिलाहार राजपुत्रांना एक अप्रतिम सुंदर कन्या आहे. त्यांचे नाव चंद्रलेखा; शिलालेख त्यांना चंदलदेवी म्हणतात. त्या स्वयंवर करणार होत्या, म्हणजे आपला पती स्वतःच निवडणार होत्या. कुणीतरी राजांना राजकन्येचे वर्णन ऐकवले: पायांच्या नखांपासून काळ्याभोर केसांपर्यंत प्रत्येक सौंदर्य. ते ऐकून राजांचे मन पेटून उठले. आपल्याला कितपत संधी आहे, ते पाहायला त्यांनी एक हेर करहाटकाला पाठवला. मग हेर उत्तम खबर घेऊन परतला. चंद्रलेखांनी विक्रमादित्यांविषयी ऐकले होते, आणि त्या त्यांच्या प्रेमात पडल्या होत्या. त्यांना विक्रमादित्यांनाच वरायचे होते, आणि त्यांच्या वडिलांचीही तीच इच्छा होती. राजांनी ताबडतोब निघावे, असा हेराने आग्रह धरला, कारण स्वयंवर लगेचच होणार होते.
करहाटकातील चंद्रलेखा यांचे स्वयंवर
करहाटकाचा सभामंडप
राजे “प्रेमाच्या पंखांवर” करहाटकाला धावले. तिथे त्यांच्या आधीच इतर अनेक राजपुत्र जमले होते. करहाटकाच्या अधिपतींनी आदराने आणि प्रेमाने त्यांचे स्वागत केले. स्वागताचे विधी झाल्यावर विक्रमादित्य सभामंडपात गेले, आणि आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांमध्ये जाऊन बसले. योग्य वेळी राजकन्या आल्या. त्यांच्याबरोबर त्यांच्या सख्या होत्या, आणि अंतःपुरातली एक वयस्क कारभारीण. ती एकेका राजाकडे बोट दाखवत होती, आणि प्रत्येकाची स्तुती करत होती. तिथे अयोध्येचे अधिपती होते, रामाचे वंशज. चेदी आणि कान्यकुब्जाचे राजे होते; माळव्याचे आणि गुर्जरांचे, पांड्यांचे आणि चोळांचे राजे होते; आणखीही होते. चंद्रलेखांनी त्यांची स्तुती निर्विकारपणे ऐकली. एकामागून एक त्यांनी सगळ्यांना नाकारले; प्रत्येकाला नाकारताना कुठला ना कुठला तुच्छ हावभाव केला. मग त्यांची नजर चालुक्यांवर पडली, आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरच खिळून राहिली.
करहाटकातील चंद्रलेखा यांचे स्वयंवर
वरमाला
इतर राजपुत्रांनी ते पाहिले. त्यांची सगळी आशा मावळली, आणि त्यांनी आपली निराशा आणि संताप उघडपणे दाखवला. पण कारभारणीने राजकन्येच्या निवडीची मोठ्याने प्रशंसा केली: कुलीन, देखणा, श्रीमंत आणि शूर पती! माळ चालुक्यांच्या गळ्यात घालावी, असा तिने आग्रह केला. चंद्रलेखांनी तसेच केले. मंडपातल्या लोकांनी जयजयकार केला, आणि दोघे थेट विवाहमंडपात गेले. विवाह झाल्यावर नाकारलेले राजे आपापल्या घरी परतले. त्यांच्यापैकी अनेकांना आपला राग कृतीतून काढायला आवडले असते; पण महान चालुक्यांच्या भीतीने ते गप्प राहिले. दोघे एकमेकांच्या सहवासात सुखी होते, आणि त्यांनी तो वसंत विलासात घालवला. सकाळी ते बागेत फिरत, आणि राजे चंद्रलेखांना ऋतूचे सौंदर्य दाखवत. त्यांनी चंद्रलेखांना झोपाळ्यावर बसवले, आणि स्वतःच्या हातांनी झोके दिले.
करहाटकातील चंद्रलेखा यांचे स्वयंवर
फुले आणि पावसाळा
अंतःपुरातल्या स्त्रियांनी स्वतःच्या आणि राजांच्या करमणुकीसाठी झाडांवरची आणि वेलींवरची फुले वेचली. परागाने माखलेल्या त्या सगळ्या तळ्यात स्नान करायला आणि जलक्रीडा करायला गेल्या. संध्याकाळी चांदणे अनुभवल्यावर सगळे भोजनाला बसले. तिथे सुरा, “अतिशय मादक मद्य”, धारांनी वाहत होती. स्त्रिया लवकरच तिच्या नशेने लालबुंद झाल्या, आणि त्यांचे विचित्र बोलणे-वागणे पाहून राजांची करमणूक झाली. उन्हाळा सुरू झाला तेव्हा राजे कल्याणला परतले. नगरातली प्रत्येक स्त्री त्यांच्या प्रेमात पडली. आपल्या प्रासादात, वाहत्या पाण्याने गार केलेल्या स्नानगृहांत, ते आपल्या राण्यांसोबत उन्हाचा ताप शमवत. उन्हाळाभर आणि पावसाळाभर त्यांनी स्वतःला विलासात झोकून दिले. आणि पावसाळ्याच्या आगमनावर त्यांनी चंद्रलेखांसाठी एक काव्य रचले.
करहाटकातील चंद्रलेखा यांचे स्वयंवर
हे खरेच घडले का?
करहाटकात खरोखर कधी स्वयंवर झाले होते का? हे काव्य संपादित करणारे जी. ब्यूलर नोंदवतात, की बिल्हणांनी या विवाहाला जवळजवळ तीन सर्ग दिले आहेत. त्यांच्या मते सभामंडपाच्या प्रसंगात कवीने ‘रघुवंश’ या जुन्या काव्याचे अनुकरण केले आहे, आणि त्यामुळे कहाणीला “अगदीच अवास्तव रूप” आले आहे. चिं. वि. वैद्य यांच्या मते हे बहुधा घडलेच नव्हते. त्यांच्या मते स्वयंवर, म्हणजे “स्वतः पती निवडून केलेले विवाह”, ही प्रथा तोवर संपून गेली होती. आणि जिथे दख्खनचे सम्राट विक्रमादित्य स्वतःच वर म्हणून येतात, तिथे कोणतीही राजकन्या दुसऱ्या कुणाला निवडूच शकत नव्हती. बाकीचे सगळे राजपुत्र त्यांचे मांडलिकच असणार. वैद्यांना कल्हणांच्या नोंदीत असे आढळले, की काश्मीरचे राजे हर्ष या राजकन्येसाठी कर्नाटकावर स्वारी करणार होते. त्यांच्या मते तीसुद्धा “आणखी एक काव्यमय पण अवास्तव कल्पना” होती. रा. गो. भांडारकर निर्णय देत नाहीत. त्यांच्या मते स्वयंवर खरे असेल, किंवा कवीला आपले कौशल्य दाखवण्याची ती एक संधी असेल.
करहाटकातील चंद्रलेखा यांचे स्वयंवर
शिलालेखांतील राणी
राजे झाल्यावर काही काळाने विक्रमादित्य करहाटकाला, म्हणजे कऱ्हाडला गेले, आणि त्यांनी चंद्रलेखांशी विवाह केला. त्या “दुर्मीळ सौंदर्याच्या स्त्री” होत्या. त्या अनेक राण्यांपैकी एक होत्या. जे. एफ. फ्लीट यांनी सात राण्यांची नावे शोधून नोंदवली. त्यांपैकी एक गावच्या हिशेबनिसाच्या कन्या होत्या. राजांच्या राण्यांपैकी एक चोळ राजांच्या कन्या होत्या. चंदलदेवी कऱ्हाडच्या एका शिलाहार अधिपतींच्या कन्या होत्या. काही गावांचा महसूल राण्यांच्या स्वतःच्या खर्चासाठी राखून ठेवलेला होता. ब्यूलर यांच्या मते बिल्हणांच्या कहाणीतल्या मुख्य गोष्टी इतिहास म्हणून स्वीकारता येतात. शिलालेखांत राणींचे नाव आहे. शिलाहार खरोखरच करहाटकावर, म्हणजे कऱ्हाडवर, राज्य करत होते. आणि बिल्हण दोनदा राणींना ‘विद्याधरी’ म्हणतात; विद्याधर हे नाव शिलाहार लावत असत. राजपुतांमध्ये स्वयंवर कितीतरी नंतरपर्यंत होत राहिले, हेही त्यांनी दाखवून दिले. बिल्हणांनी राणींचे सौंदर्य, त्यांचे स्वयंवर आणि राजांचे त्यांच्यावरचे प्रेम फार विस्ताराने वर्णन केले आहे. म्हणून ब्यूलर यांचा निष्कर्ष असा: हे काव्य लिहिले गेले, तेव्हाही त्या राजांच्या लाडक्या राणी असणार. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बिल्हण यांचे ‘विक्रमांकदेवचरित’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७५), प्रस्तावना, पृष्ठे ३८-४२ आणि टीप (सर्ग ७ ते ९); रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ८५-८६; जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ४९-५०; आणि चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडिव्हल हिंदू इंडिया’, खंड ३ (१९२६), पृष्ठ २५९. बिल्हण हे स्वयंवर पार्वतीच्या आज्ञेने ठरल्याचे सांगतात, आणि तेही अशा युद्धांनंतर, ज्यांत राजांनी पुन्हा एकदा चोळांना “विझवले”. त्यांच्या स्वयंवरात चंबळच्या प्रदेशाचे, कालिंजराचे आणि गोपाचलाचे राजपुत्रही येतात. फ्लीट चंदलदेवींना जयकर्णांच्या माता म्हणून नोंदवतात, आणि शके १०१७ (इ.स. १०९५-९६) मध्ये डंबळचा कारभार पाहणाऱ्या लक्ष्मादेवींचे नावही देतात. शिलाहारांना विद्याधर हे नाव जीमूतवाहनांच्या वंशातले असल्यामुळे मिळाले, असे ब्यूलर सांगतात.