भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
पहिले सोमेश्वर, कल्याण आणि चोळ
“हा माझा अपमान आहे!”
चालुक्य राजांना बातमी आली: युद्धाला उत्सुक असलेले चोळ राजे आपल्या देशातून निघाले आहेत. ते इरट्टमंडलमपर्यंत आले आहेत; तिथली माणसे मोठी शूर. आणि तिथले अनेक जिल्हे आणि गावे त्यांनी उद्ध्वस्त केली आहेत. हे ऐकताच चालुक्य राजे ताडकन उठले. त्यांचे डोळे संतापाने पेटले होते. “हा माझा अपमान आहे!” ते गरजले. आणि ते कोप्पमला गेले. त्या जागेचे बळ शब्दांत सांगणे कठीण. तिथून त्यांनी हल्ला चढवला. हे दृश्य त्यांच्या शत्रूंनी एका चोळ शिलालेखात रंगवले आहे. संतापलेले हे राजे म्हणजे चालुक्यांचे पहिले सोमेश्वर. चोळांचे लेख त्यांना आहवमल्ल म्हणतात. साधारण इ.स. १०४० मध्ये ते आपले वडील जयसिंह यांच्यानंतर गादीवर आले होते. त्यांच्या मुलाच्या दरबारातले कवी बिल्हण सांगतात, गाणी, कथा आणि नाटके त्यांचा गौरव “दुसरे राम” म्हणून करत. चोळ हे जुने शत्रू होते. त्यांच्या आधी त्यांच्या वडिलांनीही चोळांशी लढाया केल्या होत्या.
पहिले सोमेश्वर, कल्याण आणि चोळ
वडिलांचे युद्ध
जयसिंहांचे शिलालेख सांगतात, की त्यांनी चोळ राजांचा पराभव केला. त्यांचा ताम्रपट म्हणतो, ते “बलाढ्य चोळांशी” लढले, आणि मग उत्तरेचा देश जिंकायला निघाले असताना कोल्हापूरजवळ आपल्या विजयी सैन्यासह तळ देऊन राहिले. त्या काळचे चोळ राजे राजेंद्र चोळ यांनी मात्र ही गोष्ट उलटी सांगितली. त्यांच्या एका खडकावरच्या लेखात त्यांच्या विजयांची यादी आहे. तिच्यात “इरट्टपाडीचे साडेसात लक्ष” आहेत, आणि ते त्यांनी जयसिंहांकडून घेतले, असे तो लेख म्हणतो. चोळांच्या लेखांचे संपादक ई. हुल्श यांनी इरट्टपाडी म्हणजे चालुक्यांचे साम्राज्य, असा अर्थ लावला. पण जयसिंहांचा एक लेख त्यांना “राजेंद्र चोळरूपी हत्तीसाठी सिंह” म्हणतो. दोघेही राजे दुसऱ्याला जिंकल्याची फुशारकी मारतात. हुल्श यांचा निष्कर्ष असा, की एकतर दोघांनी आलटून पालटून विजय मिळवले, किंवा दोघांपैकी कुणालाच कायमचा फायदा मिळाला नाही. आणि हे वैर वडिलांकडून मुलाकडे आले.
पहिले सोमेश्वर, कल्याण आणि चोळ
सर्व नगरांहून सुंदर नगरी
बिल्हणांच्या वर्णनात सोमेश्वरांनी कल्याण इतके सुंदर केले, की ते “वैभवात पृथ्वीवरच्या इतर सर्व नगरांहून सरस ठरले.” त्यांच्याच कारकिर्दीत, इ.स. १०५३-५४ मध्ये, कल्याणचा उल्लेख पहिल्यांदा चालुक्यांची राजधानी म्हणून येतो. जे. एफ. फ्लीट यांच्या मते आधीच्या चालुक्यांना “कल्याणपूरचे चालुक्य” म्हणणे “ही निव्वळ आणि पूर्ण चूक आहे”. सोमेश्वरांनी हे नगर वसवले, की फक्त सजवले? रा. गो. भांडारकरांनी बिल्हणांच्या श्लोकाचा अर्थ असा लावला, की त्यांनी ते वसवले आणि आपली राजधानी केली. या काव्याचे संपादक जी. ब्यूलर यांनी मात्र अर्थ लावला, की त्यांनी ते सुशोभित केले; कारण ते गाव त्यांच्या कितीतरी आधीपासून होते. राजांचे कुटुंबही त्यांच्या बरोबरीने राज्य करत होते. त्यांचे लेख दाखवतात, की त्यांच्या आईच्या किंवा वडिलांच्या बहिणीने एका किल्ल्याला वेढा घातला. बहुधा एखादे स्थानिक बंड मोडून काढण्यासाठी तो वेढा होता. त्यांच्या पट्टराणी एका प्रांताचा कारभार पाहत. तसेच त्यांचे दोन थोरले पुत्र, सोमेश्वर आणि विक्रमादित्य, हेही प्रांत सांभाळत.
पहिले सोमेश्वर, कल्याण आणि चोळ
चालुक्य प्रदेशात आग
त्या वर्षांत चोळ राजे होते राजाधिराज. त्यांचा स्वतःचा लेख चालुक्य प्रदेशावरच्या एका स्वारीची गोष्ट सांगतो. तो म्हणतो, आहवमल्लसुद्धा घाबरले. त्यांचे दोन अधिकारी आपल्या हत्तींसह चोळ सैन्यापुढे पडले. त्यांचे योद्धे “भित्र्यांसारखे माघारी फिरले”. चोळ राजांनी त्यांना सोने, घोडे आणि हत्ती यांच्यासह पकडले, आणि कोल्लिप्पाक्कै या शत्रूंच्या नगराचा मध्यभाग पेटवून दिला. दुसऱ्यांदा उत्तरेकडे चाल करून आल्यावर त्यांनी “ज्याच्या बागांचा सुगंध दरवळतो” अशा कंपिली नगरातला चालुक्यांचा राजवाडा उद्ध्वस्त केला. अण्णिगेरे येथील इ.स. १०७१ चा एक चालुक्य लेख अशाच एका स्वारीची आठवण आपल्या बाजूने सांगतो. तो म्हणतो, “आपल्या कुळाचे धर्माचार सोडून दिलेले दुष्ट चोळ” बेळवोल देशात घुसले, आणि त्यांनी तिथली जैन मंदिरे जाळली. हुल्श यांना वाटले, की हे चोळ म्हणजे राजाधिराज असावेत.
पहिले सोमेश्वर, कल्याण आणि चोळ
कोप्पमचे बाण
मग आली कोप्पमची लढाई. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ यांच्या हिशेबाने इ.स. १०५२ मध्ये. राजाधिराज आपले धाकटे भाऊ राजेंद्रदेव यांना बरोबर घेऊन आले. या लढाईचे सर्वांत तपशीलवार वर्णन राजेंद्रदेवांच्या एका लेखात आहे. तो लेख म्हणतो, “हा माझा अपमान आहे!” अशी गर्जना करून चालुक्य राजांनी हल्ला केला. त्यांच्या सरळ बाणांच्या वर्षावाने राजेंद्रदेवांच्या हत्तीचे कपाळ भेदले. राजेंद्रदेवांची मांडी भेदली, आणि त्यांचे “टेकड्यांसारखे” खांदेही. त्यांच्याबरोबर हत्तीवर चढलेले योद्धे कोसळले. सुरुवातीला पारडे चालुक्य राजांच्या बाजूने झुकलेले दिसते. दुसरा एक चोळ लेख सांगतो, त्याच लढाईत चोळ राजे राजाधिराज स्वतः पडले. काही काळ विजय चालुक्यांच्या बाजूने होता. मग राजेंद्रदेवांनी अजून लढाईत न उतरलेल्या ताज्या पलटणी रणांगणात धाडल्या, आणि लढाई फिरली. त्यांनी चालुक्य राजांच्या एका धाकट्या भावाला, आणि असंख्य राजपुत्रांना, “स्वर्गाला पाठवले”.
पहिले सोमेश्वर, कल्याण आणि चोळ
पश्चिम समुद्रात
चालुक्य राजे हरले. लेख म्हणतो, ते आपल्या राजपुत्रांसह पळाले. “थरथर कापत, केस विस्कटलेले, पाठ फिरवून, मागे वळून पाहत” ते पळाले. त्यांचे पाय थकले, आणि “त्यांना पश्चिम समुद्रात उडी घ्यावी लागली.” त्यांनी रणांगणावर जे मागे सोडले, ते राजेंद्रदेवांनी ताब्यात घेतले. उत्तम जातीचे अनेक हत्ती घेतले; त्यांपैकी तिघांची नावे लेखात आहेत. घोडे आणि उंटांचे कळप घेतले. वराहाचा ध्वज आणि इतर राजचिन्हे घेतली. आणि नावानिशी दोन राण्या, बाकीच्या सगळ्या राण्या आणि स्त्रियांचा एक घोळका ताब्यात घेतला. तिथेच रणांगणावर त्यांचा विजयाभिषेक झाला. त्यांचा आणखी एक लेख म्हणतो, आहवमल्लांचे सगळे प्रचंड सैन्य नष्ट होईपर्यंत ते लढले, आणि ते सैन्य “धरती झाकून टाकणाऱ्या दुर्गंधीयुक्त प्रेतांत” बदलले. कोप्पम नेमके कुठे होते, यावर मतभेद आहेत. स्मिथ ते कृष्णेकाठी ठेवतात; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार तुंगभद्रेकाठी.
पहिले सोमेश्वर, कल्याण आणि चोळ
तिसऱ्यांदा
पुढच्या काळातले चोळ राजे वीरराजेंद्र चालुक्यांवर आणखी तीन विजयांचा दावा करतात. त्यांच्या लेखात नावे आलेले शत्रू म्हणजे सोमेश्वर आणि त्यांचे पुत्र, असे हुल्श यांचे वाचन आहे. लेख म्हणतो, पहिल्या वेळी त्यांनी सोमेश्वरांचे पुत्र विक्रमादित्य आणि त्यांचे सरदार यांना एका रणांगणावरून हाकलून तुंगभद्रेत लोटले. पुढच्या वेळी विक्रमादित्यांनी वेंगैनाडूत धाडलेले सैन्य त्यांनी नष्ट केले. त्या सैन्याच्या सेनापतीच्या प्रेताचे शिर त्यांनी कापले. आणि त्या सेनापतीच्या एकुलत्या एका मुलीचे “चेहऱ्यावरचे नाक कापले”; त्या एक राणी होत्या, “सौंदर्यात मोरासारख्या”. लेख म्हणतो, तिसऱ्यांदा शत्रू द्वेषाने भरून, आधीच्या पराभवांचा सूड घेण्याच्या आशेने लढायला आले. कूडल-संगमम येथे, “गढूळ नदीकाठी”, चोळ राजांची गाठ सोमेश्वरांच्या दोन पुत्रांशी पडली, विक्रमादित्य आणि जयसिंह. त्यांनी शत्रुपक्षातल्या एका राजाचे, आघाडीच्या चवताळलेल्या हत्तींसह, तुकडे तुकडे केले. शस्त्रे गमावलेल्या अनेक सरदारांचेही तुकडे केले. शत्रूचा सेनापती पळाला. विक्रमादित्य “केस विस्कटलेल्या अवस्थेत” पळाले; जयसिंह पळाले; इतर जण हत्तींवरून उतरून पळाले; आणि सोमेश्वरही पळाले. चोळ राजांनी सोमेश्वरांच्या राण्या, त्यांचा कुळाचा खजिना, वराहाचा ध्वज आणि एक हत्तीण ताब्यात घेतली, आणि विजयाचा मुकुट धारण केला.
पहिले सोमेश्वर, कल्याण आणि चोळ
चालुक्यांचे उत्तर
चालुक्यांचे लेख हे युद्ध आपल्या पद्धतीने सांगतात. बिल्हण म्हणतात, सोमेश्वरांनी चोळांची राजधानी कांची हल्ला करून घेतली, आणि तिथल्या राजांना जंगलात पळवून लावले. त्यांच्या मुलाच्या काळात दिलेल्या एका दानपत्रात चोळ राजे “समुद्रकिनाऱ्यावरच्या ताडाच्या वनात” आश्रयाला जातात. ज्या लढाईत चोळांचे नेते प्राणाला मुकले, ती फ्लीट यांनी तुंगभद्रेकाठच्या कक्करगोंड येथे ठेवली. चिं. वि. वैद्य कोप्पमची लढाई इ.स. १०३० मध्ये झाल्याचे सांगतात, आणि तिथे मारले गेलेले चोळ राजे राजेंद्र होते, असे म्हणतात. अय्यंगार यांनी सार सांगितले: “दोन्ही पक्षांनी विजयाचा दावा केला, पण पारडे निश्चितच चोळांचे जड होते.” अण्णिगेरे येथे जळलेली मंदिरे पुढे पुन्हा उभारली गेली. ती जाळणाऱ्या चोळ राजांबद्दल तिथला लेख म्हणतो, त्यांनी “अखेर युद्धात पहिल्या सोमेश्वरांपुढे आपले शिर अर्पण केले.” आणि “अशा रीतीने प्राण गमावून त्यांनी आपल्या कुळाची परंपरा तोडली.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ४३-४७; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ८१-८३; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), पृष्ठे ९५-९६, आणि खंड ३, भाग १ (१८९९), पृष्ठे ३२-६३; बिल्हण यांचे ‘विक्रमांकदेवचरित’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७५), पृष्ठे २७-२८; एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे ४६-४७, ११२, ११८-११९; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४८; आणि चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडिव्हल हिंदू इंडिया’, खंड ३ (१९२६), पृष्ठे २५६-२५७. फ्लीट सोमेश्वरांची कारकीर्द साधारण इ.स. १०४२-४३ पासून मोजतात, आणि त्यांनी आधी कोप्पमची लढाई १०६० मध्ये ठेवली होती; स्मिथ यांचे १०५२ हे वर्ष कीलहॉर्न यांचे आहे. स्मिथ फ्लीट यांनी नंतर सुचवलेली जागा देतात, कोल्हापूरजवळचे खिद्रापूर; राइस यांनी ती नदी तुंगभद्रा मानली. बिल्हण आणखी सांगतात, की सोमेश्वरांनी धारा हल्ला करून घेतली, भोजांना पळवून लावले आणि डाहलचे कर्ण यांचा नाश केला. वैद्यांनी कल्याण बीदरजवळ ठेवले.