भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
तैलपांनी परत आणलेले चालुक्य नाव, ९७३
शेवटचे राष्ट्रकूट राजे
शके ८९५, म्हणजे इ.स. ९७३-४. राष्ट्रकूट राजे दुसरे कर्क यांच्यासमोर युद्धात चालुक्य घराण्यातले एक जण उभे ठाकले. त्यांचे नाव तैलप. कर्क तैलपांपुढे “हरले, आणि बहुधा त्यांच्याच हातून मारले गेले”. कर्कांबरोबरच “राष्ट्रकूट घराणे अस्तित्वात उरले नाही.” एकेकाळी राष्ट्रकूटांनी बदामीच्या पूर्वीच्या चालुक्यांना जिंकले होते. आता राष्ट्रकूटांची पाळी आली: नंतरच्या चालुक्यांनी त्यांना जिंकले, आणि त्यांची जागा घेतली. कर्कांचे एकच दानपत्र माहीत आहे, आदल्या वर्षीचे. तेही त्यांना गुर्जर, हूण, चोळ आणि पांड्य राजांचे विजेते म्हणते. “पण कोणताही तपशील दिलेला नाही.” चालुक्यांचे लेख हा विजय आपल्या शब्दांत सांगतात. मिरजेचा ताम्रपट म्हणतो, तैलपांनी रणभूमीवर कर्कांचे युद्धातल्या विजयाचे दोन स्तंभ सहज छाटून टाकले. चालुक्य घराण्याचे भाग्य “राष्ट्रकूटांच्या कपटी कारवायांनी” खाली दडपले गेले होते; तैलपांनी ते पुन्हा वर उचलले, असे ताम्रपट सांगतो. चिं. वि. वैद्य यांच्या वाचनानुसार येवूरचा एक लेख म्हणतो की तैलपांनी रणभूमीवर कर्कांचे दोन मोठे योद्धे नष्ट केले. राजांची भिस्त त्यांच्यावर होती, आणि प्रजेला छळण्यात ते राजांचे साथीदार होते. चालुक्यांवरचे बिल्हणांचे काव्य तैलपांना मोजकेच शब्द देते. ते चालुक्य वंशाचे भूषण ठरले, बलाढ्य योद्धे. त्यांनी राष्ट्रकूटांचा, “पृथ्वीच्या त्या काट्यांचा”, पुरता नायनाट केला. आणि तैलपांनी ज्या राजांचा पाडाव केला, त्यांच्याच कन्येशी, जाकब्बे यांच्याशी, विवाह केला.
तैलपांनी परत आणलेले चालुक्य नाव, ९७३
राज्य परत मिळाले
हे तैलप होते तरी कोण? वैद्यांना वाटले, बहुधा खुद्द कर्कांच्याच हाताखालचे एक बलाढ्य सरदार. नंतरचे चालुक्य स्वतःला बदामीच्या जुन्या राजांचे वंशज म्हणवत. या दाव्याविषयी कधी कधी शंका घेतली जाते; पण वैद्यांना तो नाकारायला पुरेसे कारण दिसले नाही. त्यांनी तीच बिरुदे उचलली, आणि त्याच मानव्य वंशाचा दावा केला. राष्ट्रकूटांची सत्ता उतरणीला लागली होती. ती संधी साधून तैलपांनी दख्खनमध्ये चालुक्य राजांची परंपरा पुन्हा उभी केली. त्यांनी “आपल्या वंशाचा सारा जुना प्रदेश, गुजरात प्रांत कदाचित सोडून”, परत मिळवला. गुजरातेतही त्यांनी सैन्य पाठवलेच. बारप नावाच्या सेनापतींच्या हाताखाली ही फौज मूलराज यांच्यावर चालून गेली. मूलराज गुजरातेतल्या एका नव्या राजघराण्याचे संस्थापक होते. काही काळ ते चांगलेच अडचणीत आले. पण गुजरातचे बखरकार म्हणतात, अखेर सेनापतींचा पराभव झाला, आणि कत्तल झाली. घराण्याचा एक लेख म्हणतो, कुंतल देशात तैलपांनी न्यायाने आणि जोमाने राज्य केले, आणि “प्रजेला सुख दिले.”
तैलपांनी परत आणलेले चालुक्य नाव, ९७३
मुंज यांचा मृत्यू
माळव्यातल्या धारा नगरीत परमार राजे मुंज राज्य करत होते. तैलपांच्या कारकिर्दीचा बराच काळ त्यांच्याशी लढण्यात गेला. मुंज यांनी सहा लढायांत विजय मिळवल्याचा दावा केला. गदग आणि कलिगे येथील शिळा म्हणतात की तैलपांनी मुंज यांना ठार केले. बिल्हण या युद्धाविषयी एक शब्दही बोलत नाहीत; त्यांनी हे युद्ध आपल्या काव्यातून गाळले आहे. गुजरातेतले कथाकार सांगत, तैलपांनी मुंज यांना अपमानास्पद रीतीने मारले. वैद्यांना त्यांच्या कथेवर शंका होती. त्यांच्या मते मुंज बहुधा रणभूमीवरच पडले. तरीही येवूरचा लेख आणि मिरजेचा ताम्रपट, त्यांच्या वाचनानुसार, एका थोर कवी-राजांच्या कैदेविषयी बोलतात. म्हणजे मुंज कैद झाले असण्याचीही शक्यता आहे. पण पुढचे सगळे त्यांनी मानले नाही: मुंज यांना पिंजऱ्यात ठेवले, दारोदार भीक मागायला लावली, आणि शिरच्छेद केला. “कोणत्याही भारतीय राजासाठी हे फारच क्रूर आहे, आणि या लेखात त्याचा पुसटसा उल्लेखही नाही.” तैलपांनी चोवीस वर्षे राज्य केले. ९९७ मध्ये गादी सत्याश्रयांकडे गेली. ते जाकब्बे यांच्यापासून झालेले तैलपांचे पुत्र: राष्ट्रकूट मातेच्या पोटी जन्मलेले चालुक्य राजे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठे ३८, ४०-४२; रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ८०-८१; बिल्हण यांचे ‘विक्रमांकदेवचरित’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७५), प्रस्तावना, पृष्ठे २६-२७; चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडिव्हल हिंदू इंडिया’, खंड ३ (१९२६), पृष्ठे २५४-२५५; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४७. कर्कांना कक्कल आणि कर्कर असेही म्हणतात; फ्लीट त्यांना तिसरे कक्क म्हणतात, आणि तैलपांना दुसरे तैल. खारेपाटणचे ताम्रपट इतकेच सांगतात, की तैलपांनी कर्कांचा युद्धात पराभव केला. लेखांतला नेपाळचा विजय “नक्कीच कवींची कल्पना असली पाहिजे”, असे फ्लीट यांना वाटले. येवूर आणि मिरज येथील श्लोकांचा अर्थ वैद्य प्रसिद्ध भाषांतरापेक्षा वेगळा लावतात; आणि ‘कीर्तिकौमुदी’वरून तैलपांकडे लाट प्रदेश होता असे दिसते, असे भांडारकरांना वाटले.