भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
तुंगभद्रेत चालत गेलेले राजे, १०६८
आव्हानाचे पत्र
चोळ राजे वीरराजेंद्र यांनी एका नदीकाठी लढाई जिंकली होती. त्यांच्याशी लढलेल्या अनेक सरदारांची शिरे त्यांनी कापली होती. त्यांचा लेख म्हणतो, ती शिरे ते आपल्या मोठ्या नगरात ठोकून टांगणार होते, इतक्यात त्यांच्या जुन्या शत्रूंचे एक पत्र आले. हे शत्रू म्हणजे चालुक्य राजे पहिले सोमेश्वर. चोळांचे लेख त्यांना आहवमल्ल म्हणतात. चोळ राजांनी त्यांना आणि त्यांच्या पुत्रांना याआधी कूडल नावाच्या ठिकाणी हरवले होते. आता, लेख म्हणतो, चालुक्य राजांनी स्वतःलाच दोष दिला: “अपमानात जगण्यापेक्षा मरण कितीतरी बरे.” आणि पुढचे रणांगण म्हणून त्यांनी तेच कूडल ठरवले, जिथे ते आणि त्यांचे पुत्र पाठ फिरवून पळाले होते, आणि त्यांची दाणादाण उडाली होती. सर्वांना कळावे म्हणून त्यांनी पत्राच्या मथळ्यावरच लिहिले: “जो भीतीपोटी ठरलेल्या कूडलला येणार नाही, तो राजा नव्हे.” तो लबाड ठरेल, युद्धात त्याची बेअब्रू होईल, असे त्या पत्रात होते. एक दूत ते पत्र घेऊन आला. त्याने चोळ राजांच्या पायांवर लोटांगण घातले, आणि पत्रात काय आहे ते जाहीर केले. लेख म्हणतो, ते ऐकून राजांचे मन, त्यांचा चेहरा आणि त्यांचे दोन्ही राजस खांदे “अपार सौंदर्याने आणि आनंदाने दुप्पट उजळले.”
तुंगभद्रेत चालत गेलेले राजे, १०६८
महिनाभराची वाट
चोळ राजे निघाले, आणि ठरलेल्या जागी पोचले. चालुक्य राजे आले नाहीत. ठरलेल्या दिवसानंतर चोळ राजांनी एक महिना वाट पाहिली. मग, लेख म्हणतो, “ते लबाड पाय दुखेपर्यंत पळाले, आणि पश्चिम समुद्रात लपून बसले”. लबाड म्हणजे आहवमल्ल. आपणच सुचवलेली भेट त्यांनी पाळली नाही, म्हणून त्यांना हे नाव मिळाले. चोळ राजांनी इरट्टपाडी, “ते साडेसात लक्ष”, जिंकले, आणि तडतडणाऱ्या आगी पेटवल्या. तुंगभद्रेच्या काठावर त्यांनी आपल्या विजयाचे वर्णन कोरलेला एक स्तंभ उभारला. त्या वेळी त्यांच्या कुळाचे चिन्ह असलेला वाघ “आनंदाने बागडत होता”. तर चालुक्य राजे का आले नाहीत, याचे चोळ लेखाचे उत्तर असे: ते पळून गेले. पण त्या राजांच्या स्वतःच्या मुलाचे कवी वेगळीच कहाणी सांगतात.
तुंगभद्रेत चालत गेलेले राजे, १०६८
कृष्णेकाठचे अपशकुन
हे पुत्र म्हणजे विक्रमादित्य. कवी बिल्हण यांनी त्यांचे जीवन एका संस्कृत काव्यात सांगितले आहे. त्याचे संपादक जी. ब्यूलर यांनी हा भाग त्या काव्यातल्या “सर्वांत हृदयस्पर्शी” भागांपैकी एक मानला. काव्यात विक्रमादित्य आपल्या मोहिमा संपवून घरी परतत होते. ते कृष्णेपर्यंत आले, तेव्हा अशुभ शकुनांनी ते अस्वस्थ झाले. ते शकुन कुठल्यातरी मोठ्या संकटाची चाहूल देत होते. त्यांनी आपली कूच थांबवली, आणि नदीकाठी ते अरिष्ट टळावे म्हणून विधी केले. ते विधी चालू असतानाच त्यांनी पाहिले, की त्यांच्या वडिलांचा मुख्य दूत राजधानीकडून येत आहे. त्याचा चेहराच स्पष्ट सांगत होता, की तो वाईट बातमी घेऊन आला आहे. शकुन दिसल्यापासूनच राजपुत्रांना वडिलांची काळजी लागली होती. त्यांनी लगेच त्यांची खुशाली विचारली. नाखुशीने, डोळ्यांतून अश्रू ढाळत, दूताने आपली कहाणी सांगितली.
तुंगभद्रेत चालत गेलेले राजे, १०६८
दक्षिणेची गंगा
दूत म्हणाला, मुलाच्या विजयांची बातमी ऐकून राजांना अपार आनंद झाला होता. त्या आनंदाच्या भरातच त्यांना एका भयंकर तापाने गाठले. कुठल्याच उपायाचा उपयोग झाला नाही. तेव्हा त्यांनी “दक्षिणेची गंगा” असलेल्या तुंगभद्रेत आपले जीवन संपवण्याचा निश्चय केला. मंत्र्यांच्या संमतीने ते त्या पवित्र नदीकडे गेले, आणि तिथे शिवाचे ध्यान करत तिच्या लाटांत त्यांनी देह ठेवला. हेच श्लोक हा शेवट अधिक तपशिलाने सांगतात. आपला अंत जवळ आला आहे हे पाहून राजांनी आपल्याला तुंगभद्रेच्या काठी नेण्याची आज्ञा केली. त्यांनी नदीत स्नान केले, आणि पुष्कळ सोने दान केले. मग ते पुन्हा नदीत शिरले, आणि “पाणी गळ्यापर्यंत येईपर्यंत” पुढे चालत गेले. आणि लाटांच्या गर्जनेत, अनेक वाद्यांच्या गजरात, त्यांनी स्वतःला पाण्यात बुडवून घेतले. अशा मरणाला जलसमाधी म्हणतात. राजांनी “शिवावरची आपली श्रद्धा उच्चारत” प्राण सोडले.
तुंगभद्रेत चालत गेलेले राजे, १०६८
पुत्राचा शोक
बिल्हण पुढे सांगतात: ही बातमी ऐकून विक्रमादित्य हेलावून गेले, आणि मोठ्याने शोक करू लागले. सुरुवातीला कुणाचेही सांत्वन त्यांनी ऐकले नाही. ते स्वतःचा जीव घेतील, या भीतीने त्यांच्याजवळची शस्त्रे काढून घ्यावी लागली. काही वेळाने ते सावरले, आणि त्यांनी कृष्णेच्या काठावर अंत्यविधी केले. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ राजांचा मृत्यू इ.स. १०६८ मध्ये ठेवतात; रा. गो. भांडारकर १०६९ मध्ये. मग खरे काय? आपल्याच आव्हानापासून पळ काढणारे राजे, की ताप आल्यावर नदीत स्वतःला बुडवून घेणारे राजे? एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांनी या दोन्ही गोष्टी जोडल्या. त्यांच्या मते ज्या वर्षी हे आव्हान दिले गेले, त्याच वर्षी सोमेश्वरांचा मृत्यू झाला; भयंकर तापानंतर त्यांनी तुंगभद्रेत स्वतःला बुडवून घेतले. कूडलला ते का आले नाहीत, याचे “स्पष्टीकरण यातून मिळेल”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग १ (१८९९), वीरराजेंद्रांच्या पाचव्या राजवर्षाचा लेख, पृष्ठे ६४-६९; बिल्हण यांचे ‘विक्रमांकदेवचरित’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७५), प्रस्तावना, पृष्ठे २४, ३१-३२ (सर्ग ४, श्लोक ४१-६८); रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ८३-८४; व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४८; चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडिव्हल हिंदू इंडिया’, खंड ३ (१९२६), पृष्ठ २५७; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे १२३-१२४. वैद्यही १०६८ हेच वर्ष देतात, आणि गौरीशंकर ओझा यांच्या आधारे दिवसही देतात: चैत्र वद्य अष्टमी, रविवार. याच रीतीने प्राण सोडलेल्या राजांमध्ये ते धंग राजांचे नाव घेतात. भांडारकरांचे वर्ष शके ९९१ आहे. लेख भेटीच्या जागेचे नाव कंडै देतो; हुल्श यांच्या मते ती जागा कूडलजवळ होती. ब्यूलर नोंदवतात, की एक श्लोक म्हणजे आहवमल्लांच्या शिवभक्तीची स्पष्ट कबुलीच आहे.