भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · कल्याणीचे चालुक्य
विज्ञानेश्वर आणि कल्याण नगरी
खिडक्यांतून चांदणे
विक्रमादित्यांच्या राज्यात लोक रात्री घरांची दारे लावायची तसदीसुद्धा घेत नसत. असे त्यांचे कवी बिल्हण सांगतात: “चोरांऐवजी खिडक्यांच्या झरोक्यांतून चंद्राचे किरण आत येत.” विक्रमादित्य चालुक्यांचे राजे होते, आणि त्यांची राजधानी कल्याण होती. रा. गो. भांडारकरांच्या मते त्यांनी प्रजेचा कारभार उत्तम केला, आणि त्यांच्या राज्यात प्रजा सुखी होती. बिल्हण राजांच्या जीवनावरच्या आपल्या काव्यात असेच चित्र रंगवतात. राजांनी सगळ्या शत्रूंना नमवल्यावर त्यांच्या राज्यात शांती आणि समृद्धी आली. निसर्गही अनुकूल झाला: राज्यात ना दुष्काळ पडला, ना साथ आली. राजांना त्यांच्यासारखेच पुत्र झाले, आणि त्यांनी राजांचे मन आनंदित केले. सगळ्या देशांतल्या गरिबांना ते अमर्याद दान देत. आपले नाव चिरंतन राहावे म्हणून राजांनी विष्णु-कमलविलासीचे मंदिर बांधले, आणि त्याच्यासमोर एक भव्य तळे खोदले. त्याच्याजवळ त्यांनी भव्य मंदिरांचे आणि प्रासादांचे एक नगर वसवले. त्या नगराचे नाव विक्रमपूर होते, आणि ते वसवल्याचा उल्लेख शिलालेखांत आहे. वॉल्टर इलियट यांनी लिहिले, “एक प्रचंड तळे आणि इतर बांधकामे त्याच्या पूर्वीच्या वैभवाची साक्ष देतात.”
विज्ञानेश्वर आणि कल्याण नगरी
कल्याणचे पंडित
या कारकिर्दीत कल्याणमध्ये पंडित विज्ञानेश्वर राहत होते. त्यांच्या ग्रंथाच्या शेवटी असलेले तीन श्लोक त्यांचे प्रेमळ चित्र रेखाटतात. ते म्हणतात, त्यांच्या शब्दांतून “मध पाझरतो”. याचकांना ते मागितल्यापेक्षा जास्त धन देतात. ते “मुराला नमवणाऱ्याच्या” रूपाचे ध्यान करतात, आणि त्यांनी “देहाबरोबरच जन्मणाऱ्या शत्रूंना” जिंकले आहे. तिथे त्यांचे नावसुद्धा मूळ अर्थाने घेतले आहे: विज्ञानेश्वर, म्हणजे “सत्याच्या ज्ञानाचे स्वामी”. भांडारकरांना वाटले, त्यांच्या दानशूरपणावरून ते राजांच्या मर्जीतले होते, असे दिसते, आणि “कदाचित एखाद्या मोठ्या पदावर होते”. चिं. वि. वैद्य त्यांना सरळ राजांचे मंत्री म्हणतात. हे श्लोक ज्या ग्रंथाच्या शेवटी येतात, तो ग्रंथ म्हणजे ‘मिताक्षरा’.
विज्ञानेश्वर आणि कल्याण नगरी
अनेक ग्रंथांत विखुरलेला कायदा
त्या काळी दिवाणी आणि धार्मिक कायद्याचे नियम अनेक स्मृतींत आणि पुराणांत विखुरलेले होते. ते अनेकदा एकमेकांच्या विरुद्ध वाटत, आणि कायदा संदिग्ध होता. आता प्रथमच ब्राह्मणांनी त्याला व्यवस्थित रूप द्यायचे काम हाती घेतले. पहिले संग्रह स्मृतींवरच्या टीकांच्या रूपात लिहिले गेले. धारेचे भोज यांनीही असा एक ग्रंथ लिहिला होता, कारण विज्ञानेश्वर धारेश्वर या नावाने त्यांचा उल्लेख करतात. विज्ञानेश्वरांची ‘मिताक्षरा’ ही ‘याज्ञवल्क्य स्मृती’वरची टीका होती. भांडारकरांच्या काळी भारताच्या मोठ्या भागात, आणि विशेषतः मराठी मुलखात, दिवाणी आणि धार्मिक कायद्यावरचा मुख्य आधार म्हणून तिला मान्यता होती. व्हिन्सेंट ए. स्मिथ तिला “बंगालबाहेर हिंदू कायद्याचा मुख्य आधार” म्हणतात. ब्रिटिश भारतातले वकील आणि न्यायालयेसुद्धा तिचा आदर करत. वैद्यांच्या मते, या एका ग्रंथावरूनच दिसते, की विक्रमादित्यांच्या काळात साहित्य बहरले, आणि त्यांचे शासन कायद्याने चालत होते. भांडारकरांनी बिल्हण, ‘मिताक्षरे’चे श्लोक आणि विक्रमादित्यांचे सुमारे दोनशे शिलालेख पाहिले. त्यांचा निष्कर्ष असा: विक्रमादित्य आपल्या घराण्यातले सर्वश्रेष्ठ राजे होते, आणि त्यांची कारकीर्द सुखाचा आणि समृद्धीचा काळ होता.
विज्ञानेश्वर आणि कल्याण नगरी
कल्याणसारखे नगर
‘मिताक्षरे’च्या शेवटचे तीन श्लोक तीन गोष्टींची एकत्र स्तुती करतात: एक नगर, एक राजा आणि एक पंडित. एक श्लोक राजांसाठी आहे. तो म्हणतो, “जोवर चंद्र आणि तारे आहेत, तोवर प्रभू विक्रमादित्य या संपूर्ण पृथ्वीचे रक्षण करोत.” राजे त्यांच्यापुढे नतमस्तक होतात, आणि त्यांच्या मुकुटांतली रत्ने विक्रमादित्यांचे चरण उजळून टाकतात. रघुकुलश्रेष्ठाच्या कीर्तीच्या सेतूपासून पर्वतांच्या अधिपतीपर्यंत, आणि पश्चिम समुद्रापासून पूर्व समुद्रापर्यंतचे राजे त्यांच्यापुढे झुकतात. पहिल्या श्लोकात तिन्ही एकत्र येतात. तो म्हणतो, “पृथ्वीच्या पाठीवर कल्याणसारखे नगर नव्हते, नाही आणि होणार नाही.” तो राजांना श्रीमान विक्रमार्क म्हणतो; त्यांच्यासारखा सम्राट कधी पाहिला नाही, की ऐकला नाही. “आणि, अधिक काय सांगावे? पंडित विज्ञानेश्वरांची तुलना दुसऱ्या कोणाशीच होऊ शकत नाही.” हा भांडारकरांनी लावलेला त्या ओळीचा अर्थ आहे. ब्यूलर यांनी ती ओळ अशी वाचली: “या कल्पात अस्तित्वात असलेली दुसरी कोणतीच गोष्ट” त्यांच्याशी तुलना करू शकत नाही. संस्कृत लेखक अनेकदा अतिशयोक्ती करतात, हे भांडारकर मान्य करतात; पण त्यांच्या मते या ओळींत नगराविषयी, त्याच्या राजांविषयी आणि पंडितांविषयी खरा आदर दिसतो. श्लोकाचा शेवट एका प्रार्थनेने होतो. स्वर्गातल्या वेलीप्रमाणे हे तिघे मिळून प्रत्येक इच्छा पूर्ण करतात. श्लोक म्हणतो, “ही त्रयी कल्पाच्या अंतापर्यंत टिकून राहो!” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), पृष्ठे ८७-८९, ९६-९७, ‘मिताक्षरे’च्या श्लोकांचे त्यांचे भाषांतर आणि टिपांसह; बिल्हण यांचे ‘विक्रमांकदेवचरित’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७५), प्रस्तावना, पृष्ठे ४३-४४ (सर्ग १६ ते १७); जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी’ (१८८२), पृष्ठ ५०; चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडिव्हल हिंदू इंडिया’, खंड ३ (१९२६), पृष्ठ २६०; आणि व्हिन्सेंट ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, चौथी आवृत्ती (१९२४), पृष्ठ ४४९. पंडितांच्या ओळीसाठी भांडारकरांनी मुंबईची शिळाप्रेस आवृत्ती आणि संवत १५३५ ची एक हस्तलिखित प्रत यांचा आधार घेतला; ती प्रत त्यांनी मुंबई सरकारसाठी विकत घेतली होती. फ्लीट विक्रमपूर म्हणजे अरसीबिडी, राजांच्या राजधान्यांपैकी एक, असे मानतात. स्मिथ कल्याण म्हणजे आजचे कल्याणी, पहिले सोमेश्वर यांनी वसवलेले, असे सांगतात; आणि इ.स. १०७६ पासून सुरू झालेल्या राजांच्या संवताची नोंद करतात, जो कधीच सर्वसाधारण वापरात आला नाही. अपरार्क, हेमाद्री आणि सायण यांनी संग्रहांचे हे काम पुढे चालवले.