भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
चोळ: एका दृष्टिक्षेपात
तांब्याचे एकतीस पत्रे
तांब्याचे एकतीस पत्रे एका भव्य मुद्रेला टांगलेले आहेत. हे तिरुवालंगाडूचे ताम्रपट. चोळ राजे पहिले राजेंद्र चोळ यांनी आपल्या कारकिर्दीच्या सहाव्या वर्षी दिलेले हे दानपत्र; ते त्यांच्या वंशाची कहाणी सांगते. याच घराण्याच्या ज्या ताम्रपटांना लायडनचे मोठे ताम्रपट म्हणतात, त्यांत फक्त एकवीस पत्रे आहेत; आणि सुरुवातीच्या चोळ राजांबद्दल ते कमी सांगतात. थोर चोळ घराण्याने पुष्कळ शिलालेख मागे ठेवले. त्यांतून त्या घराण्याची थोरवी दिसते, आणि त्या काळाचीही झलक मिळते. साहित्यात भेटणाऱ्या जुन्या चोळांची परंपरागत राजधानी उरैयूर. ते उतरणीला लागले असले पाहिजेत, आणि बलाढ्य पल्लवांच्या हाताखाली कुठल्यातरी खालच्या स्थानी चाकरी करत असावेत. मग विजयालय आले. त्यांनी तंजावर घेतले. त्यांच्यापासून तंजावरला राजधानी करणाऱ्या चोळांची नियमित वंशावळ सुरू होते. त्यांचे पुत्र आदित्य यांनी पल्लव राजे अपराजित यांना युद्धात जिंकले, आणि त्यांचा देश घेतला, असे ताम्रपट सांगतात; तो देश म्हणजे तोंडैमंडलम. आदित्यांचे पुत्र परांतक शिवभक्त होते. त्यांनी पांड्य राजांना समुद्रात लोटले, आणि आपले विजय थेट सिलोनपर्यंत नेले. ते या वंशातले तिसरे राजे, पण पहिले थोर राज्यकर्ते; सुमारे इ.स. ९०० मध्ये ते गादीवर आले. चोळ देश, तोंडै देश आणि कोंगू देश यांच्यावर त्यांची सत्ता चालत होती, आणि आपल्या सीमांवरचे हल्ले त्यांनी परतवून लावले.
चोळ: एका दृष्टिक्षेपात
पडझड आणि पुन्हा उभारी
शतकाच्या मध्यात परांतक दिवंगत झाले. आपल्या पुत्रांच्या वाट्याला त्यांनी उत्तरेकडच्या संपूर्ण सीमेवरची युद्धे ठेवली. मग चोळांचे नशीब इतके खालावले, की दख्खनच्या राष्ट्रकूट राजांनी काही काळ कांची आपल्या ताब्यात ठेवली. राजादित्य हे चोळ राज्यकर्ते तक्कोलम येथे एका लढाईत मारले गेले. त्यामागे मुख्यतः दख्खनच्या राजांच्या एका गंग मांडलिकांचे प्रयत्न होते. सुमारे वीस वर्षांनी राष्ट्रकूटांची सत्ता उलथून पडली. दख्खनमधल्या त्या गोंधळात दक्षिणेतल्या चोळांना संधी मिळाली. चोळ इतक्या जोमाने सावरले, की इ.स. ९८५ मध्ये “महान” राजराज गादीवर आले, तेव्हा चोळ, तोंडै आणि कोंगू हे तिन्ही देश त्यांच्या ताब्यात होते. आपले पुत्र राजेंद्र यांच्या साथीने त्यांनी सुमारे इ.स. १००० मध्ये गंगांची सत्ता उलथून टाकली. आणि उत्तरेत एका राजनैतिक खेळीने त्यांनी पूर्वी चालुक्यांचे वेंगीचे संपूर्ण राज्य आपल्या साम्राज्याला जोडले.
चोळ: एका दृष्टिक्षेपात
मंदिर, गंगा आणि एक मुकुट
तंजावरचे मंदिर राजराजांनी स्वतः बांधले, असे तिथले त्यांचे स्वतःचे आज्ञापत्र सांगते; आणि त्यांच्याच नावावरून त्याला राजराजेश्वर, म्हणजे राजराजांचे मंदिर, असे नाव मिळाले. आपल्या कारकिर्दीच्या २६ व्या वर्षाच्या २० व्या दिवशी त्यांनी आज्ञा दिली, की आपली स्वतःची दाने मंदिराच्या दगडी भिंतींवर कोरावीत. त्यांच्या थोरल्या बहिणीची, त्यांच्या राण्यांची आणि इतर दात्यांची दानेही तिथेच कोरायची होती. इ.स. १०१३ मध्ये राजराज दिवंगत झाले. तेव्हा मदुराई आणि तिनेवेल्ली सोडले, तर जवळजवळ अख्खा मद्रास इलाखा त्यांनी पुत्र राजेंद्र यांच्या हाती सोडला. वाद होता तो फक्त चालुक्यांच्या सीमेवर. राजेंद्रांच्या शिलालेखांवर विश्वास ठेवायचा, तर तीही सीमा त्यांनी सुरक्षित केली. राजेंद्रांनी आपली शस्त्रे कलिंगाच्या पलीकडे नेली, आणि गंगेवर लढाया केल्या. गंगैकोंड चोळ ही भारदस्त पदवी त्यांनी धारण केली. त्यांची राजधानी गंगैकोंड-सोळपुरम; तिचे भव्य अवशेष “आजही त्यांच्या थोरवीची साक्ष देतात”. तिरुमलै येथे एका खडकावरच्या शिलालेखात पहिले राजेंद्र चोळ बढाई मारतात, की त्यांनी सिलोनच्या राजांचा मुकुट हिसकावून घेतला, आणि त्या राजांच्या राण्यांचे मुकुटही. आणि आणखी एक मुकुट त्यांनी घेतला. एका पांड्य राजांनी पूर्वी एक मुकुट आणि एक हार सिलोनच्या राजांकडे ठेवला होता. राजेंद्र चोळ बढाई मारतात, की तेही त्यांनी हिसकावले: “इंद्राचा मुकुट आणि हार”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे ४४-४६; पहिले राजेंद्र चोळ यांच्या तिरुवालंगाडूच्या ताम्रपटांना कृष्ण शास्त्री यांनी लिहिलेली प्रस्तावना, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड ३, भाग ३ (१९२०), पृष्ठे ३८३, ३८६-३८७; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड २, भाग १ (१८९१), क्रमांक १, तंजावरच्या मंदिराच्या भिंती, पृष्ठ १; आणि ‘चूलवंश’, भाग १, भाषांतर विल्हेल्म गायगर आणि सी. मेबल रिकमर्स (१९२९), अध्याय ५५, श्लोक २२ वरची टीप. हुल्श यांच्या आधारे गायगर सिलोनच्या विजयाचे वर्ष इ.स. १०१७ ठरवतात, कारण राजेंद्र चोळ यांच्या शिलालेखांत त्याची नोंद प्रथम त्यांच्या सहाव्या वर्षी येते. अय्यंगार गंगैकोंड चोळांच्या लढायांत ब्रह्मदेशाचीही भर घालतात.