भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
हिंदची किल्ली
पर्वतांसारखी जहाजे
वस्साफच्या सांगण्यानुसार, ज्यांना जंक म्हणतात, अशी मोठमोठी जहाजे माबारमध्ये सतत येत असतात; “वाऱ्याच्या पंखांवर पर्वतांसारखी तरंगत”. चीन आणि माचीनच्या नवलाईच्या वस्तू, आणि हिंद आणि सिंधचा उत्तम माल भरून ती येतात. पर्शियन आखातातल्या बेटांची संपत्ती माबारमधूनच येते, आणि रूम आणि युरोपपर्यंतच्या देशांच्या सौंदर्याचा काही भागही. कारण माबार असे वसले आहे, की ते “हिंदची किल्ली” ठरते. त्याच्या सांगण्यानुसार, माबार म्हणजे कुलमपासून नेल्लोरपर्यंत पसरलेला किनारा. तिथल्या राजांना देवर म्हणतात; त्याचा अर्थ ‘साम्राज्याचा स्वामी’. घोडेही समुद्रमार्गे येत. ठरावाप्रमाणे कैस बेटावरून दरवर्षी १,४०० घोडे माबारमध्ये उतरायचे होते, प्रत्येकी लाल सोन्याच्या २२० दिनारांना. त्यांची किंमत हिंदू देवळांच्या मिळकतीतून, आणि “त्यांना जोडलेल्या गणिकांवरच्या करातून” दिली जात असे. माबारमध्ये घोड्यांना भाजलेले जव आणि उकळलेले दूध खायला घालत. “घुबडाला किंवा कावळ्याला साखर कोण देतो?” तो विचारतो. पुष्ट होण्यासाठी त्यांना चाळीस दिवस बांधून ठेवत. मग “राक्षसांसारखे” सैनिक त्यांच्यावर शिकवणीशिवाय आणि रिकीबीशिवाय स्वार होत, आणि लवकरच ते निकामी होत; म्हणून दरवर्षी नवे घोडे लागत. पण त्या नुकसानालाही अर्थ आहे, तो म्हणतो. पश्चिमेला पूर्वेचा माल हवा, आणि उत्तरेला दक्षिणेचा, अशी ईश्वराचीच योजना आहे. त्यामुळे त्यांच्यामधल्या वाटा नेहमी उघड्या राहतात.
हिंदची किल्ली
दोन पुत्र
वस्साफच्या हकीकतीत, माबारचे राज्यकर्ते कलेस देवर चाळीसहून अधिक वर्षे मोठ्या सुखात जगले. कोणताही परकीय शत्रू त्यांच्या देशात शिरला नाही, आणि कोणत्याही गंभीर आजाराने त्यांना अंथरुणाला खिळवले नाही. मर्दी नगरीच्या खजिन्यात सोन्याचे १,२०० कोटी होते; शिवाय मोती, माणके, पिरोजे आणि पाचू, शब्दांत सांगता येणार नाहीत इतके. संपादकांनी, प्रश्नचिन्ह लावून, मर्दी म्हणजे मदुराई असे मानले. त्यांना दोन पुत्र होते. थोरले सुंदर पांडी, विवाहित पत्नीपासून जन्मलेले. धाकटे तिरा पांडी, राजांच्या सेवेतल्या एका रखेलीचे पुत्र. कारण तिथे अशी प्रथा होती, की दिवसाचे काम संपले, की एक हजार गणिका राजांच्या सेवेत हजर असत. तिरा पांडी चतुर आणि धाडसी होते, आणि राजांनी त्यांना आपले वारस नेमले. डावलले गेल्याने सुंदर पांडी संतापले, आणि हिजरी ७०९ सालाच्या अखेरीस, म्हणजे इ.स. १३१० मध्ये, त्यांनी आपल्या पित्याची हत्या केली. मर्दीत त्यांनी आपल्याच डोक्यावर मुकुट ठेवला, आणि तिथल्या सैन्याला आपलेसे केले. मग हत्ती, घोडे आणि खजिन्याचा काही भाग घेऊन ते निघून गेले.
हिंदची किल्ली
तलाचीचे सरोवर
तिरा पांडींनी पित्याच्या रक्ताचा सूड घ्यायचे ठरवले. त्यांनी भावाचा पाठलाग केला, आणि तलाची नावाच्या सरोवराच्या काठावर दोघांची लढाई झाली. दोघे भाऊ पळाले; दुसऱ्याचे काय झाले, हे दोघांनाही ठाऊक नव्हते. तिरा पांडी जखमी होऊन शत्रूच्या हाती पडले, आणि सात हत्तींवर लादलेले सोने सुंदर पांडींच्या सैन्याच्या हाती लागले. तिरा पांडी पुन्हा मोकळे कसे झाले, हे वस्साफ सांगत नाही. तो एवढेच सांगतो, की कलेस देवरांचे एक नातू, त्यांच्या मुलीचे पुत्र, यांनी तिरा पांडींची बाजू घेतली, आणि त्यांना माणसे आणि पैसा पाठवला. हिजरी ७१० सालाच्या मध्यात, इ.स. १३१० मध्ये, तिरा पांडी सैन्य जमवून पुढे सरकले. सुंदर पांडी “थरथरत, घाबरून” आपला देश सोडून पळाले, आणि दिल्लीच्या अलाउद्दीनच्या आश्रयाला गेले. तिरा पांडी आपल्या पित्याच्या राज्यात पक्के स्थिरावले.
हिंदची किल्ली
“जणू साक्षात शनी”
मग मलिक काफूरच्या नेतृत्वाखाली अलाउद्दीनचे सैन्य दक्षिणेत आले. द्वारसमुद्राच्या राजांनी माबारकडे मदतीची याचना केली, आणि तिरा पांडींनी त्यांना घोडदळ आणि पायदळ पाठवले. पण त्या राजांनी न लढताच शरणागती पत्करली, आणि मलिक काफूरला कल्पनेपलीकडचा खजिना आणि ५५ मोठे हत्ती दिले. माबारमध्ये स्वतः काय घडले, ते बखरकार दोन प्रकारे सांगतात. अमीर खुसरो आणि बरनी लुटीची हकीकत सांगतात. ते कत्तलींची हकीकत सांगतात; एक देऊळ पायापासून खणून काढले गेले, आणि तेव्हा “ब्राह्मणांची आणि मूर्तिपूजकांची मस्तके त्यांच्या मानेवरून नाचत होती”. सोन्याचे एक मूर्तिमंदिर आणि त्यातल्या सोन्याच्या मूर्ती फोडल्या गेल्या. इतर देवळे उद्ध्वस्त करून जाळली गेली, आणि शेकडो हत्ती परत आपल्या देशी हाकत नेले गेले. वस्साफ मात्र माघारीची हकीकत सांगतो. हिजरी ७१० सालाच्या रजब महिन्यात, इ.स. १३१० मध्ये, तो लिहितो, माबार जिंकण्यासाठी एक निवडक सैन्य पाठवले गेले. दोन भावांच्या भांडणामुळे त्याने काही नगरे जिंकली. पण अखेर पुष्कळ युद्धहत्ती घेऊन एक मोठे सैन्य त्याच्यावर चालून आले. त्या निवडक सैन्याच्या नेत्याला वस्साफ मलिक नबू म्हणतो. तो “स्वतःला जणू साक्षात शनी समजत होता; पण त्याला माघार घ्यावी लागली, आणि आपले सैन्य परत आणावे लागले.” मलिक काफूरची ही स्वारी ‘प्राचीन मंदिरांचा इतिहास’ या पुस्तकाच्या चौथ्या भागात, ‘१३११: मलिक काफूर मदुराई आणि श्रीरंगममध्ये’ या कथेत पूर्ण सांगितली आहे. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’, खंड ३ (१८७१): वस्साफचा ‘तज्जियतुल अमसार’, पृष्ठे ३२-३४, ४९-५० आणि ५२-५४; अमीर खुसरोचा ‘तारीख-इ-अलाई’, पृष्ठे ९०-९२; आणि बरनीचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, पृष्ठ २०४. खुसरो पकडलेले हत्ती ५१२ मोजतो, बरनी ६१२, आणि सोबत ९६,००० मण सोने. एका राजवटीत माबार आणि जवळच्या बंदरांत दरवर्षी १०,००० घोडे जात, असे वस्साफ सांगतो. “कोटी” या शब्दाऐवजी संपादकांच्या प्रतींमध्ये ‘कुझे’ असे आहे; ते कदाचित एखादे भांडे असावे. बरनी सेनापतीला मलिक नायब काफूर म्हणतो.