भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
कलिंग युद्ध
“कोणी आले नाही का?”
राजांचे राजे आपल्या सभेत बसले होते, जणू देवांचा राजा स्वर्गातून उतरून तिथे बसला होता. पांड्य राजांच्या आणि इतर नरपतींच्या राण्या त्यांच्या दासी होत्या. त्यांचे मंत्री त्यांच्याभोवती उभे होते. राजाज्ञा वाहणारा अधिकारी पुढे आला. त्याने वंदन करून सांगितले, की बाहेर राजे खंडणी घेऊन उभे आहेत. ते आत आले: पांड्य आणि चेर, कन्नड आणि पल्लव, गंग आणि कदंब, सिंहल आणि मगध, आणि आणखी पुष्कळ. “आपण आम्हाला प्रत्येक नगर आणि प्रत्येक देश दिलात,” ते म्हणाले, “आणि आपण सांगितलेले धन आम्ही आणले आहे.” हे हार, ते म्हणाले, ही सोन्याची भांडी, हे हत्ती, हे उंट, हे अजून ओलसर असलेले मोती, ही रत्नांची रास, ही सोन्याची रास. प्रत्येक राजा आपल्या भेटीची स्तुती करत होता. राजांनी आपली दोन्ही पावले त्यांच्या मस्तकांवर ठेवली, आणि म्हणाले, “भिऊ नका.” मग त्यांनी विचारले: “कोणी मागे राहिले आहे का? कोणी खंडणी आणली नाही का?” उत्तर आले, “बाकीच्यांनी आपली खंडणी आणली, आणि आपल्या पायांशी वंदन केले. पण उत्तर कलिंगांचा स्वामी दोनदा खंडणी घेऊन आला नाही.”
कलिंग युद्ध
ते हसू
आता काय होणार, या विचाराने राजे जिवाच्या भीतीने थरथरले. तेवढ्यात राजाधिराजांच्या तेजस्वी, पोवळ्यासारख्या ओठांवर हसू उमटले. त्या हसण्याचा अर्थ काय, ते आम्हाला ठाऊक नाही, असे कवी म्हणतात. चेहऱ्यावर मात्र रागाचा लवलेशही नव्हता. राजाधिराज म्हणाले, “तो दुबळा असला, तरी आपले सैनिक झपाट्याने जाऊ देत. त्याचे भक्कम डोंगरी किल्ले पडू देत. भोवती भुंगे गुणगुणणारे त्याचे मदमस्त हत्ती घेऊन या. आणि त्यालाही घेऊन या.” सभेत बसलेले हे राजे म्हणजे चोळ राजे कुलोत्तुंग. हा प्रसंग त्यांच्याच कारकिर्दीतल्या ‘कलिंगत्तुप्परणी’ या तमिळ काव्यातला आहे. त्याचे कवी जयंकोंडार. या नावाचा अर्थ “जिंकणारा”; ते नावापेक्षा बहुधा एक उपाधीच असावे. कवी आपल्या राजांना अभय म्हणतात. राजांचा शब्द होताच त्यांचे प्रधानमंत्री, वंडैचे स्वामी, त्यांच्या पायांशी वाकले. “मी सातही कलिंग धुळीला मिळवीन,” ते म्हणाले, आणि वाघाचा ध्वज उभारणाऱ्या राजांनी त्यांना अनुमती दिली. कवी या मंत्र्यांना अनेक नावे देतात: करुणाकर; तोंडैमान; वंडैचे स्वामी; पांढऱ्या बैलाचा ध्वज उभारणारे पल्लवांचे राजे. पल्लव एकेकाळी कांचीचे स्वतंत्र राजे होते. या काव्याच्या काळापर्यंत, असे दिसते, ते चोळांची सेवा करण्यात समाधान मानत होते; चोळ दरबारात सम्राटांच्या खालोखाल त्यांचा मान होता.
कलिंग युद्ध
कलिंग पेटले
करुणाकर आपल्या हत्तीवर बसले, आणि भक्ष्यासाठी भुकेल्या मोठ्या वाघासारखे शत्रूवर चालून गेले, असे कवी गातात. त्यांच्या सैन्याने एकामागून एक नद्या ओलांडल्या, त्यांत गोदावरीही होती, आणि त्या सगळ्या मागे टाकल्या. युगाच्या अंती उसळणारा समुद्र देवांनाही अस्वस्थ करतो; तसे ते सैन्य कलिंगात शिरले. त्याने नगरांना पसरणारी आग लावली, आणि त्यांची लूट करून ती धुळीला मिळवली. कवी कलिंगच्या लोकांच्या तोंडी त्यांचा स्वतःचा आक्रोश घालतात. “एका बाजूला गंगा नदी, आणि सैन्य समुद्रासारखे आले आहे. समुद्रच आला, तर आसरा कुठे? आता किल्ला कुठे? इथे स्वामी कोण? भिंती ढासळत आहेत. नगरे जळत आहेत. सगळ्या बागांवर धूर चढतो आहे. कुटुंबे मरत आहेत. आपला सर्वनाश झाला, आणि शत्रूचे सैन्य आपल्याला वेढत आहे. जगाचे आदिस्वामी अभय यांची खंडणी देण्याचा शब्द आपल्या राजाने मोडला, आणि आता येते आहे ते सैन्य त्यांनीच पाठवलेले.” अडखळत बोलत, अंगाने थरथरत, एकमेकांच्या आधी आक्रोश करत, कमरेवरचे वस्त्र घसरत असताना, ते सगळे आपल्या स्वामींच्या पायांवर कोसळले.
कलिंग युद्ध
संकट न पाहिलेले राजे
त्यांचे स्वामी म्हणजे उत्तर कलिंगांचे राजे; त्यांनी कधी संकट पाहिले नव्हते. काव्य त्यांचे नाव अनंतपन्मन असे सांगते. पण या काव्याचे काही भाग इंग्रजीत आणणारे व्ही. कनकसभै यांनी लिहिले, की कवी त्यांचे नाव घेत नाहीत. राजे संतापाने गरम श्वास सोडू लागले. त्यांनी हातावर हात आपटला, त्यांना घाम फुटला, आणि ते डोळे वटारून पाहू लागले. त्यांचे रुंद खांदे हलले, आणि ते हसले. “मी इतका दुबळा आहे का,” ते म्हणाले, “की अभयांपुढेच नव्हे, तर त्यांच्या सैन्यापुढेही मी वाकावे? कलिंगांच्या या भूमीभोवती जंगल आहे, डोंगर आहेत, समुद्र आहे. ते सैन्य या संरक्षणाचा विचारही न करता येत आहे, असे दिसते.” मग त्यांचे मंत्री एंगरायन बोलले. “माझे ऐका. राजे रागावले तरी त्यांचे सेवक त्यांच्या हिताचे सांगायला चुकत नाहीत. दुसऱ्या राजाला धुळीला मिळवायला जयधरन यांनी आपले सैन्य न पाठवता स्वतःच यायला हवे का? त्यांनी पाठवलेल्या सैन्याने पाचही पांड्य राजांचा कसा नाश केला, आणि चेर कसे पाठ फिरवून पळाले, हे तुम्ही ऐकले नाही का? याच सैन्याने समुद्र ओलांडून नगरे उद्ध्वस्त केली आणि घेतली, आणि एकाच ठिकाणी हजार हत्ती पकडले. त्या सैन्यापुढे किती राजांनी आपले देश गमावले, ते मी मोजू शकत नाही. “आता त्यांचे सेनापती आले आहेत. आपल्या बाहूंचे बळ नीट पारखून घ्या. आज तुम्ही रागावाल, पण उद्या त्या सैन्यासमोर उभे राहाल, तेव्हा तुम्हाला माझी आठवण येईल.”
कलिंग युद्ध
समुद्राला भिडला समुद्र
राजांनी उत्तर दिले, “मला उलट उत्तर द्यायला देवसुद्धा थरथरतात. गुहेतल्या तरुण सिंहाच्या तोंडावर हत्ती येऊन धडक देईल का? माझ्या बाहूंचे बळ आणि माझ्या तलवारीचे बळ, तुला काहीच ठाऊक नाही. बलवान हत्ती सज्ज करा! बलवान घोडे सज्ज करा! असंख्य रथ सज्ज करा! या, वीरांनो, रणांगणावर या! युद्ध चालून आले आहे!” सातही कलिंगांत एकच प्रचंड गर्जना उठली, जणू सातही समुद्र एकदम उसळून गर्जले. “उचला! उचला! उचला!” युद्धाची ही आरोळी समुद्राच्या गर्जनेहूनही वर चढली. धनुष्यांच्या दोऱ्यांच्या टणत्काराने आकाशाच्या दिशा फाटल्या. मग, कवी गातात, समुद्र समुद्राला भिडावा तशी दोन्ही सैन्ये भिडली. लाटेवर लाट फुटावी तसा घोड्यावर घोडा पडला. डोंगराने डोंगरावर आदळावे तसा हत्ती हत्तीला भिडला. वाघाने वाघाशी झुंजावे तसा योद्धा योद्ध्याशी लढला; आणि सिंहाने सिंहावर झेप घ्यावी तसे राजे राजांवर तुटून पडले. त्यांच्या डोळ्यांत ठिणग्या पेटल्या. वाकलेली धनुष्ये गडगडली, आणि बाण संततधार पावसासारखे कोसळले. रणभूमीवर रक्ताची नदी पसरली. तिच्यावर छत्र्या फेसासारख्या तरंगत होत्या, आणि हत्तींची कापलेली शरीरे दोन्ही बाजूंना तिच्या काठांसारखी रचून पडली होती.
कलिंग युद्ध
“शरण! शरण!”
लढाई ऐन भरात असताना करुणाकरांनी आपला सुळेवाला हत्ती पुढे घातला, आणि अभयांनी पाठवलेले सैन्य एकजुटीने सात कलिंगांवर चालून गेले. मदमस्त हत्तींचे तुकडे तुकडे झाले; घोड्यांच्या रांगा आणि रथ मोडून पडले. दोन तुकडे झालेल्या योद्ध्यांनी जमीन भरून गेली. गर्जणाऱ्या समुद्रासारखे रक्त पसरले, आणि त्यावर आतडी तरंगू लागली. गिधाडे, कोल्हे आणि कावळे त्यांच्यावर तुटून पडले. हजार हत्तींनिशी लढू, अशी बढाई मारत सात कलिंगांचे राजे आले होते. आता त्यांचे शौर्य गळाले; ते शत्रूच्या डोळ्याला डोळा भिडवेनात, आणि निसटून गेले. ओळखीच्या एखाद्या गुहेत ते दडले? की दाट जंगलात लपले? कोणालाच सांगता येईना. “हे काय? ही काही माया आहे? हा मृत्यू आहे? हा युगाचा अंत आहे?” असे ओरडत कलिंग कोसळले. कोणी समुद्रात उड्या घेतल्या; कोणी खोल विवरांत उतरले; कोणत्याही दोघांनी एक वाट धरली नाही. आपल्या बाजूने धावणाऱ्या आपल्याच सावलीचीही त्यांना भीती वाटू लागली. “अभयम्! अभयम्!” ते थरथरत ओरडत होते: “शरण! शरण!” विजयी वीरांनी काय काय घेतले, ते कोण मोजणार? हत्ती, घोडे, रथ, उंट, नऊ प्रकारचे धन, आणि कुलीन घराण्यांतल्या स्त्रिया.
कलिंग युद्ध
लाल डोंगर
“आता सात कलिंगांच्या स्वामीलाही ताब्यात घेऊ, आणि घरी जाऊ,” अभयांचे प्रधानमंत्री करुणाकर म्हणाले. “तो कुठे आहे, ते शोधा.” हेर परत आले: “त्याचा काही माग लागला नाही, पण त्याच्या सैन्याने एका डोंगराचा माथा धरला आहे.” आता यापुढे, कवी गातात, कोणताही डोंगर, कोणताही समुद्र, कोणतेही जंगल कलिंगांना आसरा देणार नव्हते. सैन्याने त्या डोंगराला वेढा घातला. अभयांच्या शिकारीसाठी रानडुक्कर कोंडवाड्यात कोंडून ठेवणाऱ्यांसारखे, त्यांनी भाले आणि धनुष्ये यांचे कुंपण घातले, आणि पहाटेपर्यंत पहारा दिला. मग त्यांनी शत्रूला कापून काढले. रक्ताच्या नद्या पसरल्या, आणि सूर्योदयाला लाल डोंगर कोणता, हे कोणालाच सांगता येईना: ज्या पर्वतावर सूर्य उगवतो तो, की हा. डोंगरावरच्या पुष्कळ कलिंगांनी अंगाला माती फासली, डोक्याचे केस उपटले, कमरेची वस्त्रे टाकून दिली, आणि जैन म्हणून आपला जीव वाचवला. पुष्कळांनी धनुष्यांच्या दोऱ्या घडी घालून जानव्यासारख्या घातल्या: “आम्ही गंगेत स्नान करायला आलो, आणि सापडलो.” पुष्कळांनी ध्वजांचे लाल कापड अंगाभोवती गुंडाळले, आणि डोकी भादरली: “वेशावरून बौद्ध भिक्षू ओळखत नाही का तुम्ही?” काहींनी हत्तींच्या घंटा टाळांसारख्या हातात धरल्या, “आम्ही तेलुगू आहोत” असे म्हणाले, आणि भटके भाट म्हणून निसटले. बाकी कोणीच वाचले नाही. इतर सगळ्यांचा जिकडेतिकडे पाठलाग झाला; त्यांना पकडून कापून काढले. सात कलिंगांपैकी, कवी गातात, भिंतींवर रंगवलेल्या चित्रांखेरीज एकही देह उरला नाही. करुणाकरांनी विजयस्तंभ उभारला, हत्ती आणि धनाच्या राशी ताब्यात घेतल्या, आणि अभयांच्या पायांवर आपले मस्तक ठेवले.
कलिंग युद्ध
एक लाख मुकुट
रणभूमीवर पिशाचे मेलेल्यांवर मेजवानी झोडतात; तिथेच हे काव्य संपते. पण त्याआधी ते पडलेल्या वीरांच्या स्त्रियांकडे पाहते. पाहा त्या स्त्रिया, ज्यांना पतींबरोबर मरायचे आहे: त्या ज्योतिष्यांना विचारतात, मेलेल्यांमध्ये चाचपडतात, पिशाचांना विचारतात, “माझा पती कुठे पडला आहे?” पाहा तिला, जी आपल्या स्वामीच्या मस्तकाकडे पाहते आहे; त्याचा ओठ दाताखाली दाबलेला आहे. “तुमच्या रत्नासारख्या ओठावर काही व्रण झाला का, म्हणून तो चावत पडला आहात?” प्रियकरावर रुसलेल्या स्त्रीसारखी ती म्हणते, आणि उभ्या उभ्या मूर्च्छित होते. पाहा तिला, जी आपल्या पतीचा देह धरणीला धरू देत नाही, आपल्या देहावर तोलून धरते. स्वर्गातल्या अप्सरा त्याचा प्राण नेण्याआधीच ती आपला प्राण सोडते. पाहा तिला, जी पिशाचांना विचारते आहे: “त्या बलवान हातातली तलवार कुठे आहे? रत्नांनी सजलेली ती छाती कुठे आहे? कोणत्याही शत्रूपुढे कधी पाठ न फिरवलेले, हिऱ्यासारखे कठीण ते विशाल खांदे कुठे आहेत?” पोट भरल्यावर पिशाचे गातात. गा त्या पायांचे गीत, ज्यांच्यापाशी चेर आणि पांड्य राजांचे रत्नजडित मुकुट एकमेकांना रेटतात. गा त्या हत्तींचे गीत, जे उत्तरेचे राजे अभयांना खंडणी म्हणून आणतात. गा त्या तोंडैमानांचे गीत, ज्यांनी आपल्या रक्षणकर्त्यांच्या मस्तकावर हे काव्य, ‘कलिंग परणी’, मुकुटासारखे चढवले. “मुकुट धारण करणारे मस्तक एकच: आपले स्वामी, आदी अभय. त्यांचे पाय धारण करणारे मुकुट मोजले, तर हजार लाख भरतील.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जयंकोंडार यांचे ‘कलिंगत्तुप्परणी’, तमिळ मूळ पाठ (तमिळ विकिस्रोत), क्रमांक ३२६-३४२, ३६३-४०३, ४०४-४१०, ४४३-४५३, ४५५-४७१, ४८१-४८४, ५३०, ५३१, ५३५ आणि ५३७, आमच्या भाषांतरात, व्ही. कनकसभै पिळ्ळै यांच्या ‘द कलिंगत्तु परणी’ या लेखाशी ताडून, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड १९ (१८९०), पृष्ठे ३२९-३३८. कवींनी कलिंगच्या राजांचे नाव, त्यांची राजधानी, किंवा शेवटची लढाई झाली ते ठिकाण, यांपैकी काहीच सांगितले नाही, याची कनकसभै यांना खंत वाटली. कुलोत्तुंगांच्या सव्विसाव्या वर्षाच्या तमिळ शिलालेखांत कलिंग पुन्हा जिंकल्याचा उल्लेख आहे; तिथे त्यांना हे युद्ध प्रथम आढळले, आणि म्हणून त्यांनी ते साधारण इ.स. १०८४-१०९० मधले ठरवले. त्यांच्या सारांशात सैन्य गंगेच्या काठापर्यंत जाते, आणि राजांच्या चेहऱ्यावर किंचित आठी होती, असे ते वाचतात.