भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
कुलोत्तुंग, चोळ सिंहासनावरचे वेंगीचे राजपुत्र
दोन वंशांचे बाळ
फुलांच्या वर्षावासारखा पाऊस पडला. गंगैकोंड-चोळ यांच्या राणींनी आपल्या लेकीच्या मुलाला आपल्या कमळफुलांसारख्या हातांनी उचलून घेतले. त्याचे एकेक अवयव त्यांनी निरखून पाहिले, आणि त्यांना त्यात राजांमधल्या इंद्राच्या खुणा दिसल्या. त्या म्हणाल्या, “हा आमचा मुलगा होऊन सूर्यवंशाचा विस्तार करायला योग्य आहे.” जयंकोंडार यांचे तमिळ काव्य ‘कलिंगत्तुप्परणी’ आपल्या नायकाचा जन्म असा सांगते. हा नायक म्हणजे चोळ राजे पहिले कुलोत्तुंग. कवीला ते बाळ म्हणजे साक्षात विष्णू होते. ज्याने पूर्वी लंकेशी लढून तिचा नाश केला, आणि मग भारतीय युद्ध संपवले, तोच पुन्हा आला. तोच एकदा देवकीच्या पवित्र उदरी वसुदेवांचा पुत्र म्हणून जन्मला होता. या वेळी तो चंद्रवंशी राजांच्या राणीच्या पवित्र उदरी प्रकटला; त्या राणी सूर्यवंशाच्या कन्या होत्या. स्वर्गातले नगारे गर्जू लागले. आणि दोन्ही वंशांचे राजे आपापल्या परीने आनंदले. “चंद्राचे हे लहानगे बाळ म्हणजे स्वामी,” असे काही म्हणाले; “लाल सूर्याचे हे लहानगे बाळ म्हणजे धनी,” असे इतर म्हणाले.
कुलोत्तुंग, चोळ सिंहासनावरचे वेंगीचे राजपुत्र
वेंगीचे राजपुत्र
काव्य मुलाच्या वडिलांचे नाव सांगत नाही; ते चंद्रवंशाचे होते, एवढेच म्हणते. तेलुगू प्रदेशातले शिलालेख त्यांचे नाव देतात. त्यांत पहिले कुलोत्तुंग हे राजराज यांचे पुत्र आहेत; राजराज वेंगीला राज्य करणाऱ्या पूर्वेकडच्या चालुक्य घराण्याचे होते. आणि कुलोत्तुंगांच्या आई चोळ राजे राजेंद्र यांच्या कन्या होत्या. चेल्लूरचे दानपत्र म्हणते, सकाळचा सूर्य जसा पूर्वेच्या पर्वतावर विराजमान होतो, तसे ते आधी वेंगीच्या गादीवर बसले, आणि तिथून त्यांनी दिशा जिंकल्या. ते आपल्या आजोबांच्या घरी, चोळांमध्ये, वाढले असे दिसते. युवराज असतानाच, त्यांचे शिलालेख म्हणतात, त्यांनी वैरागरम येथे हत्तींचा एक कळप पकडला.
कुलोत्तुंग, चोळ सिंहासनावरचे वेंगीचे राजपुत्र
कोप्पमची लढाई
बिल्हण सांगतात, त्यांच्या काळात तुंगभद्रा ही चोळ आणि कल्याणचे चालुक्य यांच्यातली सीमा होती. या दोन घराण्यांचे वैर वंशपरंपरेने चालत आलेले आहे, असे ते मानत. एक चोळ लेख एका लढाईबद्दल सांगतो. चालुक्य राजे आहवमल्ल यांना सोमेश्वरही म्हणत. त्यांनी ऐकले, की चोळ राजे इरट्टमंडलमपर्यंत पोहोचले आहेत, आणि तिथले जिल्हे आणि गावे त्यांनी उद्ध्वस्त केली आहेत. “हा माझा अपमान आहे!” असे ते ओरडले, आणि कोप्पममध्ये शिरून त्यांनी हल्ला चढवला. त्यांच्या बाणांनी चोळ राजांच्या हत्तीचे कपाळ भेदले, राजांची मांडी आणि खांदे भेदले, आणि राजांबरोबर हत्तीवर बसलेले योद्धे पडले. पण चोळ राजांनी आपल्या तुकड्या पुढे घातल्या, आणि आहवमल्लांच्या धाकट्या भावाला, असंख्य राजपुत्रांसह, “स्वर्गाला पोहोचवले”. आहवमल्ल पळाले, “केस विस्कटलेल्या अवस्थेत”, आणि त्यांना “पश्चिम समुद्रात उडी घ्यावी लागली”. चोळ राजांनी त्यांचे हत्ती, वराहाचा ध्वज आणि त्यांच्या राण्या ताब्यात घेतल्या. राजेंद्र नावाच्या चोळ राजांचा आणखी एक लेख म्हणतो, आहवमल्लांचे सारे प्रचंड सैन्य नष्ट झाले; जमीन “दुर्गंधी सुटलेल्या प्रेतांनी” झाकून गेली. तिसरा एक लेख म्हणतो, राजेंद्रांचे थोरले बंधू, चोळ राजे राजाधिराज, कोप्पम येथे पडले. इ.स. १०७१ चा एक चालुक्य लेख चोळ राजांचे नाव घेत नाही. तो म्हणतो, “दुष्ट चोळांनी” जैन मंदिरे जाळली, आणि “युद्धात आपले शिर पहिल्या सोमेश्वरांच्या स्वाधीन केले”. कोप्पमची लढाई ‘कल्याणीचे चालुक्य’ या पुस्तकात, ‘पहिले सोमेश्वर, कल्याण आणि चोळ’ या कथेत पूर्ण सांगितली आहे.
कुलोत्तुंग, चोळ सिंहासनावरचे वेंगीचे राजपुत्र
चालुक्य जावई
एका घातक तापाच्या झटक्यानंतर सोमेश्वर आहवमल्ल यांनी तुंगभद्रेत बुडून प्राण दिले. त्यांचे थोरले पुत्र, सोमेश्वर भुवनैकमल्ल, कल्याणच्या गादीवर आले. धाकटे पुत्र विक्रमादित्य यांना आपल्यापेक्षा कमी कर्तृत्वाच्या भावाच्या हाताखाली दुय्यम म्हणून राहायचे नव्हते. ते बलाढ्य चोळ राजांशी मैत्री करण्याकडे झुकले. हे धाकटे पुत्र म्हणजे पुढचे चालुक्य राजे सहावे विक्रमादित्य. ते बिल्हणांचे आश्रयदाते होते, आणि त्या कवींच्या ‘विक्रमांकदेवचरित’ या काव्याचे नायकही. काव्यातल्या कथनात, विक्रमादित्यांच्या सैन्यापुढे आपला टिकाव लागणार नाही, असे चोळ राजांना वाटले. म्हणून त्यांनी मैत्री मागितली, आणि आपल्या कन्येचा हात देऊ केला. तुंगभद्रेच्या काठी त्यांची भेट झाली; राजे नम्र होते, आणि राजपुत्र उदार. मग रीतसर विवाह पार पडला. थोड्याच काळात बातमी आली, की सासरे वारले, आणि चोळ राज्यात “अराजक माजले” आहे. आपल्या पत्नीच्या भावाला गादीवर बसवण्यासाठी विक्रमादित्य दक्षिणेकडे निघाले. त्यांनी कांचीत प्रवेश केला, आणि तिथल्या बंडखोरांना टाचेखाली दडपले. राजधानीत त्यांनी शत्रूच्या सैन्यांचा नाश केला, आणि चोळ राजपुत्रांसाठी गादी सुरक्षित केली. आणखी एक महिना कांचीत राहून ते तुंगभद्रेकडे परतले.
कुलोत्तुंग, चोळ सिंहासनावरचे वेंगीचे राजपुत्र
राजिग कांची घेतात
बिल्हण सांगतात, परतल्यावर काही दिवसांतच विक्रमादित्यांना कळले, की त्यांचे मेहुणे मरण पावले आहेत, आणि वेंगीचे स्वामी राजिग यांनी कांचीची गादी घेतली आहे. बिल्हणांच्या शब्दांचे दोन अर्थ होऊ शकतात: चोळ राजपुत्र “प्रजेशी झालेल्या बेबनावामुळे” मारले गेले; किंवा राजिगांनी त्यांना “खोलवर रुजलेल्या वैरामुळे” मारले. हे काव्य संपादित करणारे जी. ब्यूलर यांनी पहिला अर्थ पसंत केला. आपली नवी गादी वाचवण्यासाठी राजिगांनी विक्रमादित्यांविरुद्ध कल्याणच्या सोमेश्वरांकडे मैत्रीचा करार मागितला. ज्या भावांचा आपल्याला तिटकारा आहे, त्यांचा नाश करायची हीच संधी, असे सोमेश्वरांनी ओळखले, आणि मोठ्या उत्सुकतेने होकार दिला. विक्रमादित्य राजिगांच्या सैन्यापाशी पोहोचले, तेव्हा सोमेश्वरांचे सैन्य त्यांच्या पाठीमागे, फार दूर नाही, तळ ठोकून होते. भावाभावांतले युद्ध विक्रमादित्यांना नको होते; त्यांनी मैत्रीचे दूत पाठवले. सोमेश्वरांनी ते मान्य केल्यासारखे दाखवले, पण मनात दगा योजला, “आपल्या वंशाच्या उज्ज्वल नावाला काळिमा लावत”. तरीही विक्रमादित्य लढायला तयार नव्हते. शेवटी शिव त्यांच्या स्वप्नात आला, आणि त्याने त्यांना आपले भवितव्य पूर्ण करायची आज्ञा दिली. त्या दृष्टान्तानंतरच्या सकाळी घनघोर लढाई झाली, आणि विजय विक्रमादित्यांचा झाला. “राजिग पळाले, आणि सोमेश्वर कैद झाले.”
कुलोत्तुंग, चोळ सिंहासनावरचे वेंगीचे राजपुत्र
राजिग कोण होते?
बिल्हणांचे राजिग हे वेंगीचे स्वामी होते. ते कोण होते, आणि कुलोत्तुंग चोळांच्या गादीवर कसे आले, याचे अर्थ विद्वानांनी वेगवेगळे लावले आहेत. सर वॉल्टर इलियट यांना अनुसरून ब्यूलर यांना वाटले, की राजिग म्हणजे शिलालेखांतले राजराज, यात “काही शंका नाही”. या राजराजांचे वडील विक्रमदेव, ज्यांचे उपनाव कुलोत्तुंग चोळ होते, यांनी त्यांना वेंगीचे राजप्रतिनिधी नेमले. यावरून ब्यूलर यांनी निष्कर्ष काढला, की विक्रमादित्यांचे सासरे म्हणजे हेच विक्रमदेव-कुलोत्तुंग. ई. हुल्श यांच्या मते, कुलोत्तुंग आधी वेंगीचे राजे होते. शके ९८५ मध्ये त्यांना आपले सासरे, चोळ राजे राजेंद्रदेव, यांच्याकडून चोळ राज्य “वारसाने मिळालेले दिसते”. एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांच्या मांडणीत, ज्या चोळ राजांच्या मृत्यूमुळे विक्रमादित्य दक्षिणेत आले, ते होते वीरराजेंद्र. आणि ज्या मेहुण्यांना त्यांनी गादीवर बसवले, ते लवकरच “एका उठावाचे बळी ठरले”. इ.स. १०७० मध्ये चोळ गादीवर बसलेले तरुण राजे म्हणजे कुलोत्तुंग. अय्यंगार यांच्या मते त्या उठावाशी कुलोत्तुंगांचा संबंध जोडणारे काहीही नाही. त्यांना कदाचित फक्त त्याचा लाभ मिळाला असावा. गंगैकोंड-चोळ यांनी आपल्याला दत्तक घेतले आहे, असे मानायला त्यांना कारणही होते; त्यांचे काही शिलालेख आणि हे काव्य तसे दाखवतात. ‘कलिंगत्तुप्परणी’चे इंग्रजी भाषांतर करणारे व्ही. कनकसभै यांना आढळले, की बिल्हण सांगतात त्या घटना तमिळ काव्याशी “पूर्णपणे जुळतात, आणि त्याचा उलगडा करतात”. हे काव्य कुलोत्तुंगांच्या राज्याभिषेकापूर्वीच्या अराजकाबद्दल सांगते. पण त्यात विक्रमादित्यांचा, किंवा त्यांच्या मेहुण्यांच्या पाडावाचा, उल्लेख नाही, असे त्यांनी नोंदवले. हे मौन “उघडच कवीच्या इच्छेमुळे” होते; चोळांच्या वैभवाला कमीपणा आणेल असे जे काही, ते कवीला टाळायचे होते.
कुलोत्तुंग, चोळ सिंहासनावरचे वेंगीचे राजपुत्र
कली नावाचा अंधार
काव्य कुलोत्तुंगांना अभय म्हणते. अभय स्वार होऊन उत्तरेकडे गेले असताना, काव्य म्हणते, राजांचे राजे देवांचे राजे होण्यासाठी आकाशात वर गेले. मग दक्षिणेत ब्राह्मणांचे यज्ञ घटले, मनूचे सगळे मार्ग बदलले, आणि वेदांचा घोष थांबला. जाती एकमेकींत मिसळल्या, देवळे दुर्लक्षित पडली, स्त्रिया शीलापासून ढळल्या, आणि किल्ले उद्ध्वस्त झाले. कलीचा अंधार पसरला, तेव्हा गर्जणाऱ्या समुद्रावर उगवणाऱ्या सूर्यासारखे ते जगाच्या कल्याणासाठी आले. ज्यांची व्यवस्था मोडली होती, त्यांना त्यांनी पुन्हा आपापल्या जागी बसवले. चारही समुद्र आणि चारही वेद गर्जत असताना त्यांचा अभिषेक झाला. खणखणणारी वीरकडी घातलेल्या राजांनी त्यांच्या पायांवर पवित्र दूर्वा ठेवल्या, ब्राह्मणांनी मुकुट उचलला, आणि मनूच्या मार्गाने पुन्हा मान वर केली. त्यांनी वाघाचा ध्वज उभारला. आणि कवी गातात, अभयांभोवती राजे हात जोडून उभे असताना, त्यांच्या मोत्यांनी मढवलेल्या छत्रातून चांदणे झळकले, आणि कली नावाचा अंधार लपला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जयंकोंडार यांचे ‘कलिंगत्तुप्परणी’, तमिळ मूळ पाठ (तमिळ विकिस्रोत), क्रमांक २३२-२३८ आणि २५७-२६७, आमच्या भाषांतरात, व्ही. कनकसभै पिळ्ळै यांच्या ‘द कलिंगत्तु परणी’ या लेखाशी ताडून, ‘इंडियन अँटिक्वरी’, खंड १९ (१८९०), पृष्ठे ३३२ आणि ३३७-३३८; बिल्हण यांचे ‘विक्रमांकदेवचरित’, संपादक जी. ब्यूलर (१८७५), प्रस्तावना, पृष्ठे ३४-३७; ई. हुल्श, ‘साउथ-इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स’, खंड १ (१८९०), क्रमांक ३९, चेल्लूरचे दानपत्र, पृष्ठ ५१ आणि श्लोक ९, पृष्ठ ५७, आणि खंड ३, भाग १ (१८९९), क्रमांक २१ आणि २९, पृष्ठे ३९-४१ आणि ६३, आणि पृष्ठ ५३; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), पृष्ठे ४८-५०. काव्य आईला सूर्यवंशी राजराज यांच्या कन्या म्हणते. हुल्श यांचा अंदाज होता, की “दुष्ट चोळ” म्हणजे राजाधिराज असावेत.