भारतातील प्राचीन राज्यांच्या कथा · चोळ
लंका आणि चोल राजे
सेनापतींचे मस्तक
सैनिक हाती लागलेले सगळे घेऊन आपल्या राजांकडे आले: युद्धाची शस्त्रे, ओझ्याची जनावरे, रथ आणि खजिने. मग त्यांनी राजांना चोल सेनापतींचे मस्तक दाखवले. “आता पुलत्थिनगरवर चाल करायची वेळ आली आहे,” ते म्हणाले. हे राजे म्हणजे लंकेचे विजयबाहू. लंकेचा इतिहासग्रंथ ‘चूलवंश’ त्यांचे चोलांशी झालेले युद्ध सांगतो; त्याच्या इंग्रजी भाषांतरात चोळांचे नाव ‘चोल’ असे येते. चोल राजरट्ठ उद्ध्वस्त करत होते, आणि त्यांच्या राजांचे सेनापती पुलत्थिनगरमध्ये तळ ठोकून होते. राज्यकारभार हाती घेताना विजयबाहूंनी नगारे वाजवले, आणि चोलांचा नाश करायला ते निघाले. सुरुवातीला, जवळ येऊन ठेपलेल्या एका चोल सेनापतींना हरवणे जवळजवळ अशक्य आहे, हे ओळखून ते डोंगरातल्या जंगलात माघारी गेले. पण राजरट्ठमध्ये लोक आपसात भांडू लागले, आणि त्यांनी खंडणी देणे बंद केले. चोल राजांच्या विरोधकांनी त्यांच्या आज्ञा धुडकावल्या, आणि त्यांच्या अधिकाऱ्यांना वाईट वागवले. संतापलेल्या चोल राजांनी एक मोठे सैन्य पाठवले. ते महातित्थ बंदरात उतरले, आणि त्याने इथेतिथे पुष्कळ लोकांना ठार केले. मग विजयबाहू राहत होते त्या रोहण प्रांतावर ते “किनारे फोडून उसळलेल्या समुद्रासारखे” तुटून पडले. लंकेचे दोन बलाढ्य पुरुष, रविदेव आणि चाल, आपल्या अनुयायांचा मोठा जथा घेऊन शत्रूला जाऊन मिळाले. आपल्या कारकिर्दीच्या बाराव्या वर्षी विजयबाहूंनी एका डोंगरावर मोर्चा बांधला. चोल सैन्याने, ज्याला ‘चूलवंश’ दमिळ सैन्यही म्हणतो, त्या खडकांना वेढा घातला, आणि भयंकर लढाई झाली. विजयबाहूंच्या सैनिकांनी दमिळ सैन्याचा नाश केला, पळणाऱ्या चोल सेनापतींचा पाठलाग केला, आणि तुंबविज्झी नावाच्या गावात त्या सेनापतींचे मस्तक घेतले.
लंका आणि चोल राजे
समूळ नायनाट
विजयबाहूंनी पुलत्थिनगरवर चाल केली. पण चोल राजे संतापाने बेभान झाले. ते स्वतः घाईघाईने समुद्रकिनाऱ्यावरच्या बंदरात गेले, आणि त्यांनी लंकेला याहूनही मोठे सैन्य पाठवले. अनुराधपुराजवळ विजयबाहूंच्या सेनापतींनी त्याच्याशी घनघोर लढाई दिली. राजांचे पुष्कळ योद्धे पडले, आणि त्याहून अधिक प्रजा दमिळांच्या हाती गेली. मग विजयबाहूंनी पुलत्थिनगर सोडले. चोल सेनापती पाठलागावर असताना ते वातगिरीच्या खडकाळ टेकडीवर गेले, तिच्या पायथ्याशी त्यांनी एक गड बांधला, आणि तीन महिने दमिळांना थोपवून धरले. कालांतराने त्यांच्या सेनापतींनी देश आणि अनुराधपुर परत जिंकले, आणि त्यांनी पुन्हा पुलत्थिनगरवर चाल केली. चोलांनी वेशी बंद केल्या, आणि बुरुजांवरून आणि मनोऱ्यांवरून ते लढले. दीड महिना नगराने दाद दिली नाही. मग विजयबाहूंच्या योद्ध्यांनी तटबंदीवर चढाई केली. त्यांच्यात ‘चूलवंश’ रविदेव आणि चाल यांची नावे घेतो. हे तेच दोघे, जे शत्रूला जाऊन मिळाले, असे त्याने आधी सांगितले होते. त्यांनी नगरात घुसून तत्काळ सगळ्या दमिळांचा “समूळ” नायनाट केला. चोल राजांनी हे ऐकले. “सीहल फारच बलवान आहेत,” असा त्यांनी विचार केला; सीहल म्हणजे लंकेचे लोक. आणि त्यांनी आणखी सैन्य पाठवले नाही. त्या वेळी चोल देशात यादवी युद्ध पेटले होते, आणि विजयबाहूंनी त्याचा फायदा घेतला, असे दिसते. पहिले कुलोत्तुंग चोल इ.स. १०६९-७० मध्ये गादीवर आले, तेव्हा ते युद्ध संपले.
लंका आणि चोल राजे
बायकांच्या वेशात
मग कन्नाट देशाच्या राजांचे आणि चोल राजांचे दूत मौल्यवान भेटी घेऊन लंकेत आले. विजयबाहू प्रसन्न झाले, आणि दोन्ही दूतमंडळांचा त्यांनी यथोचित मान ठेवला. कन्नाट दूतांबरोबर त्यांनी आपले स्वतःचे दूत निवडक भेटी देऊन कन्नाट देशाला पाठवले. पण वाटेत त्यांचे दूत चोलांच्या देशात शिरले, तेव्हा चोलांनी त्यांच्या नाका-कानांना भयंकर इजा करून त्यांना विद्रूप केले. असे विद्रूप होऊन ते परत आले, आणि त्यांनी राजांना सगळे सांगितले. संतापाने पेटलेल्या विजयबाहूंनी सगळ्या दरबारासमोर चोल दूतांना बोलावून घेतले, आणि त्यांच्या राजांसाठी निरोप दिला. “कोणाला ऐकू जाणार नाही इतक्या दूर, समुद्राच्या मधोमध एखाद्या निर्जन बेटावर, द्वंद्वयुद्धात आपल्या बाहूंचे बळ अजमावू. नाहीतर तुमच्या आणि माझ्या राज्याचे सगळे सैन्य शस्त्रसज्ज होऊ दे, आणि तुम्ही ठरवाल त्या जागी लढाई होऊ दे. मी सांगितले तसेच्या तसे तुमच्या स्वामींना सांगा.” मग त्यांनी त्या दूतांना घाईघाईने चोल राजांकडे परत पाठवले, “बायकांच्या वेशात”. ते सैन्य घेऊन अनुराधपुराला गेले, आणि दोन सेनापतींना बंदरांवर पाठवले: समुद्र ओलांडून चोल राज्यात जायला आणि युद्ध सुरू करायला.
लंका आणि चोल राजे
चिता
सेनापती जहाजे आणि रसद जमवत होते. तेव्हा वेलक्कार नावाच्या फौजांनी बंड केले. त्यांना चोल राज्यात जायचे नव्हते. त्यांनी त्या दोन सेनापतींना ठार केले, आणि आपल्या बेबंदपणात “मदमस्त हत्तींसारखे” पुलत्थिनगरच्या आसपासचा मुलूख लुटला. राजांची धाकटी बहीण आणि त्यांचे तीन मुलगे यांना बंडखोरांनी पकडले, आणि राजांचा राजवाडा जाळून टाकला. राजांनी आपला सगळा खजिना वातगिरीच्या खडकावर लपवला, आणि मोठे सैन्य घेऊन ते पुलत्थिनगरवर परत आले. एका चुरशीच्या लढाईनंतर त्यांनी थोड्याच वेळात बंडखोरांना पळवून लावले. मारल्या गेलेल्या सेनापतींचे देह एका चितेवर ठेवले गेले. तिच्याभोवती राजांनी बंडाच्या म्होरक्यांना उभे केले; त्यांचे हात पाठीमागे घट्ट बांधलेले होते. त्यांना एका खांबाला साखळ्यांनी जखडण्यात आले, आणि भोवती भडकलेल्या ज्वाळांच्या मधोमध जाळण्यात आले. अशा रीतीने, ‘चूलवंश’ म्हणतो, त्यांनी लंकेची भूमी सगळीकडून “काट्याकुट्यांपासून” मुक्त केली. पण स्वतःसमोर ठेवलेले युद्ध ते विसरले नाहीत. अनेक वर्षांनी ते आपल्या सैन्यासह समुद्रावरच्या बंदरावर गेले, आणि तिथे काही काळ चोल राजांची वाट पाहत राहिले. चोल राजे आले नाहीत. म्हणून विजयबाहू घरी परतले.
लंका आणि चोल राजे
ससा आणि चंद्र
पुष्कळ अध्यायांनंतर ‘चूलवंश’ लंकेच्या एका नंतरच्या राजांची गोष्ट सांगतो. ते होते पहिले पराक्रमबाहू, ज्यांनी समुद्रापलीकडे युद्ध नेले. पराक्कम नावाचे एक पांडू राजे होते. युद्धखोर आणि वैरी अशा कुलशेखर नावाच्या राजांनी त्यांना त्यांच्याच राजधानीत, मधुरेत, वेढले होते. आश्रय घ्यावा असा एकही राजा त्यांना सगळ्या भूमीत सापडेना. म्हणून लंकेचे राजेच आपल्याला आश्रय देतील, असे मानून त्यांनी त्यांच्याकडे दूत पाठवले. पराक्रमबाहूंनी उत्तर दिले: “जो माझ्यावर विश्वास ठेवतो, त्याला शत्रू, तो कोणीही असो, सहज हरवू शकत नाही. जो ससा चंद्राच्या आश्रयाला गेला, त्याला पशूंपैकी कोणत्या शत्रूचे भय?” त्यांनी आपल्या सेनापती लंकापुर यांना आज्ञा दिली: कुलशेखरांना ठार करा, पांडू राजांना त्यांच्या गादीवर बसवा, आणि परत या. पण दरम्यान कुलशेखरांनी पांडू राजांना, त्यांच्या पत्नी आणि मुलांसह, ठार केले होते, आणि मधुरा घेतली होती. म्हणून लंकापुरांना नवी आज्ञा मिळाली: राज्य जिंका, आणि ते पराक्कमांच्या घराण्यातल्या एका राजपुत्राच्या हाती द्या. आपले मोठे सैन्य घेऊन त्यांनी समुद्र ओलांडला. कुलशेखरांनी त्यांच्यापुढे एक किल्ला गमावला, आणि पुढे ते “भयाने ग्रासून” चोल देशात पळाले. तिथे पुष्कळ विनवण्या करून त्यांनी चोल राजांना आपल्या बाजूला वळवले. त्या राजांच्या आज्ञेने त्यांनी पल्लवरायर नावाच्या एका सरदारांचे सैन्य आणि त्यांचे पुष्कळ घोडे घेतले, आणि इतर पुष्कळ तुकड्यांचे नायकही बरोबर घेतले.
लंका आणि चोल राजे
लाल झालेला समुद्र
त्यांचा असा नायनाट करायचा, की फक्त त्यांचे नावच उरावे, असा लंकापुरांचा बेत होता. मधुरेच्या सीमेवर बलाढ्य चोल सैन्याने मोठ्या लढाईला तोंड फोडले. चार गावुत अंतरापर्यंत, ‘चूलवंश’ म्हणतो, लंकापुरांनी रस्ता प्रेतांनी भरून टाकला. समुद्रात उड्या घेतलेल्या पुष्कळ सैनिकांना त्यांनी ठार केले, आणि त्यांच्या रक्ताने समुद्राचे पाणी लाल केले. त्यांनी पुष्कळांना जिवंत पकडले, आणि तीन गावे जाळून भुईसपाट केली. मग चोल देशाचा सात गावुत पसरलेला एक पट्टा त्यांनी आगीने उजाड केला, आणि अशा रीतीने चोलांना नमवले. लंकापुरांनी पोन-अमरावती येथे कुलशेखरांना पुन्हा हरवले, आणि हाकलून लावले. पराक्रमबाहूंचे नाव असलेले सिलोनचे नाणे सगळ्या पांड्य देशात चालावे, अशी त्यांनी आज्ञा दिली. मग पांड्य राज्य वीर पांड्य यांच्या हाती सोपवून ते घरी परतले. या विजयाच्या स्मरणार्थ पराक्रमबाहूंनी एक गाव वसवले, आणि त्याच्या जमिनी ब्राह्मणांना दिल्या. “अशा रीतीने सिलोनचे महायुद्ध संपले.”
लंका आणि चोल राजे
दुसरी बाजू
चोळांची बाजू ही गोष्ट वेगळी सांगते. सी. मेबल रिकमर्स यांच्याबरोबर ‘चूलवंश’ इंग्रजीत आणणारे विल्हेल्म गायगर यांना कांचीजवळच्या आर्पाक्कम येथील चोल शिलालेखांत या युद्धाला दुजोरा मिळाला. पण त्या लेखांनुसार लंकेच्या सैन्याच्या वाट्याला आलेला निकाल ‘चूलवंश’ आपल्याला भासवतो “तितका उज्ज्वल नव्हता”. सुरुवातीच्या यशानंतर त्या सैन्याला माघार घ्यावी लागली. या इतिहासग्रंथाची कथा पुन्हा सांगणारे एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांना सिलोनचे हे वर्णन “निश्चितच एकतर्फी” वाटले. त्यांच्या वाचनात, वीर पांड्य आपल्या गादीवर कधीच पक्के स्थिरावले नाहीत. कुलशेखरांना आपल्या नात्यातल्या भावांकडून मदत मिळाली, हे ‘चूलवंश’ स्वतःच कबूल करतो. चोळ शिलालेखांवरून असे दिसते, की सिलोनच्या सैन्याच्या माघारीला पल्लव रायर यांच्या हाताखालचे चोळ सैन्य निर्णायक ठरले. ते सैन्य निघून गेल्यावरही कुलशेखरांनी युद्ध चालू ठेवले, आणि शेवटी विजय त्यांच्या बाजूला झुकला, असे दिसते. युद्धात किंवा त्यानंतर लवकरच ते मरण पावले. मग चोळ युवराजांनी, म्हणजे पुढे गादीवर आलेल्या तिसऱ्या कुलोत्तुंगांनी, कुलशेखरांचे पुत्र विक्रम पांड्य यांची बाजू घेतली. तिसऱ्या कुलोत्तुंगांच्या चौथ्या वर्षाचा, इ.स. ११८२ चा, एक चोळ लेख शेवट कसा झाला ते सांगतो: “सिंहली सैनिकांची नाके कापली गेली, आणि ते समुद्राकडे धावले. स्वतः वीर पांड्य यांना माघार घ्यावी लागली. मदुराई नगर जिंकून विक्रम पांड्य यांच्या हाती सोपवले गेले.” अशा रीतीने युद्धाचा शेवट चोळांच्या बाजूने झाला, असा निष्कर्ष अय्यंगार यांनी काढला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘चूलवंश’, भाग १, भाषांतर विल्हेल्म गायगर आणि सी. मेबल रिकमर्स (१९२९), अध्याय ५८, श्लोक १-५९ आणि टिपा, आणि अध्याय ६०, श्लोक २४-४७; ‘चूलवंश’, भाग २, भाषांतर विल्हेल्म गायगर आणि सी. मेबल रिकमर्स (१९३०), अध्याय ७६, श्लोक ७६-८८ आणि श्लोक ८२ वरची टीप, आणि अध्याय ७७, श्लोक ६४-८९; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘साउथ इंडिया अँड हर मुहमदन इन्व्हेडर्स’ (१९२१), पृष्ठे ९-११. बंड विजयबाहूंच्या तिसाव्या वर्षी झाले, आणि बंदरावरची प्रतीक्षा पंचेचाळिसाव्या वर्षी, असे ‘चूलवंश’ सांगतो. कुलोत्तुंगांच्या राज्यारोहणाची तारीख गायगर यांनी एच. डब्ल्यू. कॉड्रिंग्टन यांच्याकडून घेतली, आणि कुलशेखर हे नाव भारतीय शिलालेखांतल्या कुलोत्तुंग या नावाशी जुळते, असे त्यांनी नोंदवले. अय्यंगार जाळपोळीचा पट्टा सात लीग सांगतात, आणि पांड्य युद्ध इ.स. ११७५ च्या आधीचे ठरवतात.